PAY CONVERSATION

Ngôn ngữ luôn wow tôi, nó làm tôi phải nghĩ khá nhiều ngay trong chính cách mà những cụm từ được chọn lọc và hình thành cùng nhau.

Ví như từ PAY (trả) trong tiếng Anh, không phải PAY lúc nào cũng cần phải là pay money, mà còn có thể là 5 thứ sau, theo từ điển Oxford:
Pay respect (Tôn trọng)
Pay attention/heed (Để tâm)
Pay a visit/call (Ghé thăm)
Pay tribute (Vinh danh)
Pay a compliment (Khen ngợi)

Nghĩ về bản chất của pay, phương trình cơ bản sẽ là: Nhận đủ value tích đầy cảm xúc thì ắt sẽ phải pay lại đủ cảm xúc đã vay cho đến khi cân bằng. Nếu một trong hai chữ “đủ” chưa đạt đến thì phương trình sẽ lệch về một bên, từ đó tạo thành nợ hoặc chiều kia là nợ viết đảo chiều lại gọi là ơn, nợ hoặc ơn trở thành động lực ngầm vận hành nền kinh tế và cuộc sống, cơ bản đều là phải pay back.

Chưa trả hết thì chưa được về nhà, phải tiếp tục ngồi xuống kiên nhẫn chơi, trò chơi có thưởng có phạt, tự động rút điện bỏ về là bị hệ thống server phạt nguội gấp bội khi trở lại lần sau. Bí mật thú vị thì đây là phản ứng xảy ra 2 chiều trái phải, chứ không phải chỉ có chiều từ trái qua phải. Có vay thì phải trả, nhưng chiều ngược lại cũng đúng, cứ chủ động trả thì cuối cùng cũng sẽ có người chịu vay. Mọi thứ đều được ghi sổ tỉ mỉ, bookkeeper ngân hàng này không có nhu cầu day off.
————————————————————
Đối thoại PAY [Pay conversation]
– Câu hỏi đầu tiên, pay là pay đến khi nào?
Không có giới hạn, thường là đến khi pay… off (Hết nợ, được đền đáp lại).
– Nhưng chính xác khi nào mới được tính là “off”?
… [Không nói gì chỉ nhún vai cười]
– Thế còn Pay in installments (Trả góp) thì sao, trả góp có được không?
Được hết, thoải mái. Không có giới hạn về thời gian pay nhưng phải trả thêm lãi suất tương ứng nếu thời gian vay bị kéo dài.
– Nói vậy thì về bản chất, lẩn tránh trốn nợ là được phép, là tự do quyết định, chủ nợ sẽ không dí theo và là không hề phạm luật khi trốn nợ…?
Yup. Không hề phạm LUẬT.
– Nhưng mà khoan, pay là pay cái gì? Trả là trả cái gì?
The price (Trả giá).
– Trả giá là sao? Là trả theo giá được người bán định ra từ trước à?
Yup. Nên đôi khi cái giá phải trả sẽ rất là đắt.
– Cho nên đó là lý do trước khi pay phải hỏi price bao nhiêu trước?
Absolutely. Nên dừng lại 2 giây để hỏi trước.
– Okie. Price là giá cả. Value là giá trị. Thế giá cả và giá trị khác gì nhau?
Về cơ bản, price thì hỏi mình còn value thì phải đi hỏi người khác, nhất định không được nhầm hai khái niệm này. Có giá trị thì mới được có giá để người khác pay, khi đó sẽ tạo thành doanh thu dương hay dòng tiền dương. Không phải lúc nào có dòng tiền thì cũng là Tin Mừng.
– Nhưng không có giá trị mà vẫn muốn có giá thì đã làm sao?
Thì nhận về nợ, dòng tiền âm.
– Okie, fine, fair enough. Nhận về nợ thì chấp nhận trả thôi, sao phải sợ???
Yup, sao phải sợ. Chấp nhận phương trình là được.
– Chấp nhận??? À, hèn gì The Beetles mở đầu bản hit Let it Be bằng 4 câu huyền thoại:
“When I find myself in times of trouble,
Mother Mary comes to me,
Speaking words of wisdom
Let it be…”
Yup, chấp nhận là “let it be.” Chỉ khi thực thả lỏng rồi mới hiểu được dòng chảy. Không hiểu dòng thì có biết bơi cũng chết.
– Phản đối! Nhưng chấp nhận nghịch cảnh chẳng phải là quá yếu đuối sao?!?
Phải, không bao giờ được chấp nhận kết quả, chấp nhận phương trình tạo ra kết quả đó. “It” trong let it be là phương trình dòng, không phải kết quả cuối.
– Okie, uh huh, lúc nãy đang nói về giá cả và giá trị. Giá trị là tùy người mua quyết định còn giá cả là người bán chọn một số fixed (cố định) áp lên cho tất cả người mua mà.
Uh huh, nên định giá luôn là một game hack não, khó, nhưng vui.
– Nếu bản chất giá trị đã là khác nhau cho mỗi người thì giá cả thiết nghĩ cũng nên là khác nhau cho mỗi người chứ hả???
… [Lại cười và khẽ gật đầu]
Nhưng khi đó game sẽ hết vui.
– Wait wait wait wait, hỏi ngố chút, suy cho cùng, thế nào là có giá trị, thế nào là không có giá trị đối với một người mua???
Có giá trị là có khả năng tạo được cảm xúc dương hoặc giảm được cảm xúc âm cho người mua đó sau khi mua.
– Nghĩa là giải quyết được vấn đề của họ, problem solving?
Uh huh.
– Nhưng nhiều sau khi giải quyết xong họ vẫn không chịu vui lên thì sao?
Thì đấy chưa phải là vấn đề.
– Nhưng chính miệng họ nói đó LÀ vấn đề mà???
[Nhe răng cười]
– Okie, hiểu rồi… Cơ bản thì khi nào thì price sẽ cao?
Kinh tế thị trường 101. Khi demand (cầu) cao và supply (cung) thấp.
– Hỏi như vầy đi, nhưng ngay từ ban đầu, muốn pay the price thì cũng phải có sẵn thứ gì đó trong túi để có thể mọi ra spend (chi), thứ gì đó khi đăng nhập vào game là đã có sẵn kiểu kiểu vậy, right? Có thứ gì là như vậy trên đời?
Có chứ, đầy thứ có thể spend và có sẵn, có thể spend time, effort/energy, thậm chí là cả money.
– What? Vì sao money lại có sẵn được???
Bán thận là có ngay [Cười giòn hahaha], coi Squid Game chưa?
– Okie, đồng ý, cơ thể là quý giá, vậy trong 3 thứ kể trên, thứ gì là quý nhất?
Time, thời gian là tiền bạc, người xưa hay bảo thế còn gì.
– Nhưng vì sao lại quý hơn 2 thứ kia được?
Vì 2 thứ kia mua thêm được.
– Đùa nhau à? Làm sao mua thêm được effort (Nỗ lực)???
Vision (Tầm nhìn). Kẻ vừa sợ rắn vừa sợ kiến sẽ tự động chọn nỗ lực chạy thục mạng xuyên qua ổ kiến lửa để thoát thân khi hắn có tầm nhìn, mắt hắn thực trông thấy có rắn đang bò tới từ đằng xa.
– Wow, insightful. Hóa ra đó là cách vài người trong chúng ta dùng để vượt qua nỗi sợ à?
Yup, chấp nhận đối diện với nỗi sợ nhỏ vì sợ đối diện nỗi sợ lớn hơn. Logic 101.
– Okie, sounds good. Cứ cho là tầm nhìn sẽ giúp nhìn ra “nỗi sợ lớn.” Thế làm sao để cải thiện được tầm nhìn?
Good question, my friend! Để có tầm nhìn tốt cần có một position (vị thế) cao cao, một thị lực ổn ổn và nhất là một môi trường xung quanh không có sương mù như Luân Đôn 1952.
– Nếu nhỡ chưa đủ tốt thì nên chi thêm tiền lên shopee mua ghế đẩu, vitamin A, cà chua và kính cận à?
Yup. Cơ bản là phải chi (spend). Nhưng không nhất thiết cứ phải là money.
– Okie, trở lại, thế còn time, bản chất time cũng mua được mà, chẳng phải khi cần có thể buy time (câu giờ) của kẻ khác, tức là làm cho họ phải pay attention (chú ý) đó sao?
Về lý thuyết, time của kẻ khác hoàn toàn có thể bị mua tuỳ giá thị trường thời điểm đó, nhưng time của chính mình thì không.
– Ơ kìa, sao lại không???
Hỏi Y Vân.
– Nhưng sao ai đó lại chấp nhận bán time, bán đi tự do của chính mình cho người khác?
Vì để có lương (salary). Vì để mua được gạo chống đói cho hôm nay và ngày mai. Mỗi ngày chúng ta sẽ bán trung bình 8-10 tiếng cho tư bản, đổi lại, cuối tháng lãnh lương ổn định để không phải đối diện với rủi ro chết tháng sau. Tự do tài chính thực ra là tự do kép, tự do về time mới là đích đến thực.
– Nhưng tại sao đạt đến tự do lại quan trọng đến vậy? Phụ thuộc không được à?
Hỏi Bác Hồ ấy.
– Ý là… “Không có gì quý hơn độc lập tự do” à?
Thực ra là có thứ đó. Đó còn là đích đến của game này và của mọi game.
– Là thứ gì, có thứ gì lại quan trọng hơn cả sự tự do???
Nghĩ thử xem. Chúng ta đều đã có câu trả lời cho mọi thứ rồi. Không có gì là không thể hiểu, chỉ là quên thôi, quên thì lâu lâu cần được nhắc.
– Bậy bạ! We don’t know what we don’t know!
Đúng, đó là know (biết), đây là understand (hiểu). Có rất nhiều thứ không biết và chưa hiểu. Chúng ta cần học để biết nhưng cần nghĩ để hiểu. Đừng nhầm và làm ngược lại, chúng ta không cần học để hiểu và không thể nghĩ để biết. Muốn biết thì phải hỏi còn muốn hiểu thì phải nghĩ.
Giờ thì nghĩ xem thứ gì có thể quan trọng hơn cả tự do nào?
– …um um… Hạnh phúc à? Đúng rồi! độc lập-tự do-hạnh phúc!
Phải, đó là hạnh phúc.
– Hèn gì trên đỉnh mỗi tờ tiền đều được in như thế cả.
Tiền không in 6 chữ đấy đâu [Cười giòn haha]
– … (Móc tờ 500k ra check gấp)
Sao, check chưa, có đúng không?
– Okie, kiến thức mới đã được tiếp thu. Nhưng vừa nãy ngươi bảo time là rất quý?
Vừa đúng lại vừa sai.
– Là sao nữa???
Time vừa quý như vàng vừa rẻ như cát.
– Okie, bây giờ 2025 mua time của ai đang là đắt đỏ nhất?
Elon & Trump, những người đang giàu có, quyền lực và có giá trị nhất nhì hành tinh này.
– Nghĩa là để làm cho người giàu có, nổi tiếng, quyền lực, có giá trị phải pay respect/attention thì cái giá phải trả sẽ là rất cao?
Yup, rất cao.
– Nhưng bù lại khi họ đã chịu pay attention thì những người khác cũng sẽ có xu hướng pay attention theo do FOMO và chính trị, giá trị và credit thị trường cũng sẽ do đó mà tăng lên rất nhanh chóng?
You best, đó là bản chất của marketing và game chứng khoán, mua rủi ro về để mong bán được giá trị tương lai ở thời điểm hiện tại.
– Cơ bản là mua bán niềm tin?
Yup, ngoài kia họ gọi là credit. Họ còn tạo ra hẳn credit card còn gì.
– Vậy trong 3 thứ thời gian/công sức và tiền bạc, thứ gì là thứ rẻ nhất?
Cũng là time thôi, rẻ đến độ khi có dư quá còn phải nghĩ đủ mọi trò để kill bớt time của chính mình.
– Vì sao lại phải khổ sở tìm cách kill time (giết thời gian) của chính mình, cứ để dư time như vậy không được à?
Thường là không. Vì để cho time sống, thì bản thân sẽ phải tỉnh thức và rồi từ từ nhớ ra mình còn có quá nhiều debt (nợ) chưa trả, từ đó sẽ sinh ra lo lắng mà khổ tâm. Time là thứ nhiều người còn sợ.
– For real? Vậy cách để kill time phổ biến người ta hay dùng ngày nay là gì?
Screens. Nhìn vào mấy cái màn hình và cố mọi cách để distract (đánh lạc hướng) chính mình càng nhiều càng tốt. Nên nhiều lúc chúng ta chỉ thực sống có vài phút một ngày.
– Nghĩa là không phải ai cũng mong cầu có time tỉnh táo?
Yup. Sad but true.
– Là sao? Dù thích hay không, chẳng phải mỗi người đều được phát 24 tiếng mỗi ngày à?
Lý thuyết về số là thế, nhưng time vốn là ý niệm tương đối, theo Einstein, ngồi trên lửa thì thấy rất lâu còn ngồi cạnh một cô gái đẹp sẽ thấy rất nhanh. Khoảng time mà bạn thực có chỉ tính bằng time khi bạn tỉnh mà thôi. Còn lại là đang mớ, mớ mà hành động thì gọi là mộng du, trong mơ thì không còn yếu tố thời gian. Mà không ý thức được thời gian nghĩa là không tồn tại. Không tồn tại thì không thể feel được suffer, mà không suffer thì nợ chưa thể trả, trong khi lãi nợ thì vẫn đang tăng theo tốc độ lão hóa tự nhiên.
– Khoan khoan khoan, nhanh quá! Back lại, vì sao ngủ mớ lại là không tồn tại?
Vì trong lúc ngủ mớ sẽ không thể tư duy được, mà tôi tư duy thì tôi tồn tại, cogito ergo sum, right? Descartes lỗi lạc đã bảo thế không phải sao.
– You KNOW you’re thinking nghĩa là you’re NOT your thoughts… Ý ngươi là vậy?
Nhị nguyên, thông minh đấy.
– Nghĩa là, khi chúng ta đang mơ thì sẽ không thể tư duy được vì lúc đó chúng ta chính là những suy nghĩ của chúng ta, và khi chúng ta ý thức và quan sát rõ mình đang tư duy thì đó không còn là mơ nữa???
Exactly.
– Nghe cứ ảo ảo như trong phim Matrix thế nhỉ?
[Nhướng mày và hơi nhoẻn miệng]
– Interesting. Thế còn nợ từ đâu mà ra, ý là ngay từ moment đầu tiên, tại sao chúng ta lại vướng vào mấy cục nợ?
Good question, có gì là miễn phí đâu. Nhưng mà hãy bình tĩnh, listen, ai đã chọn sinh ra thì cũng đã chọn là những con nợ cả rồi, chỉ khác nhau ở số tiền đã vay để thuê nhà vì giá BDS vốn đã là rất khác nhau, nhưng dù là ở đâu thì đã ở trọ thì phải trả tiền thuê, logic đơn giản, right?
– Gì nữa? Tiền thuê nhà gì ở đây? Là sao?
Tiền thuê trọ mặc định đáo hạn định kỳ là giữa 2 lần hít vào và thở ra. Còn thắc mắc thì hỏi chú Trịnh Công Sơn.
– [Há hốc mồm ngơ ngác]
Đó mới chỉ là tiền thuê nhà hàng tháng thôi, nhà ở lâu thì còn phải trả thêm tiền bảo dưỡng hàng năm nữa, nhưng dù có bảo dưỡng kỹ càng đến cỡ nào thì đến hạn nó vẫn sập thôi. Nhà trọ tạm thuê để đi làm ấy mà…
– Uả alo, sập rồi thì người ta ở đâu???
Thì về lại nhà mình thôi. Home, ai chả có nhà. Vô gia cư là sự chọn lựa mà.
– Okie, mấy cái đó cần time để digest (tiêu hóa). Trở lại, nếu có time nghĩa là tỉnh táo và có tiềm năng cảm nhận được suffer thì vì sao có người lại crazy muốn mua thêm time cho bản thân, suffer chưa đủ à?!?
Another wonderful question! Nhưng nói trước có muốn cũng vậy thôi haha. Như đã nói, time vốn là hàng tặng không bán. Time là quà tặng, là present.
– Nhưng là vì sao??? Vì sao ai đó lại muốn mua thêm time để được tỉnh táo? Được lợi gì? Chưa thấy lợi gì mà đã thấy có thể feel thêm suffer rồi, quá risky???
Lợi chứ sao không, lợi về cảm xúc happiness, có thể feel được pain thì cũng có thể feel được joy. Fair game?
– Nghĩa là không nên mong cầu hóa thành cục đá, chim trời hay giọt mưa vô tri. Nghĩa là cơ hội luôn có tồn tại nhưng ngặt nỗi luôn được bọc trong vỏ bọc rủi ro như những túi mù, là kiểu, “trong nguy có cơ” à?
Cái đấy là cậu nói nhé.
Vì càng có nhiều time cá nhân thì càng có nhiều time để feel, simple as that. Đặc biệt là khi giá trị được tạo ra có thể chạm đến rất nhiều người sau đó quay trở lại sản sinh ra rất nhiều doanh thu ở dạng đơn vị cảm xúc cá nhân hay còn gọi là happy moment. Lúc đó phải có time để feel.
– Vậy mỗi giây trôi qua thì cả doanh thu và nợ đều đang tăng lên theo lãi suất cộng dồn?
Đúng vậy. Mỗi giây trôi qua, do lãi kép, cả hai sẽ tăng. Nếu bản thân có giá trị bền vững với nhiều người thì doanh thu sẽ tự tăng, nhưng đồng thời những khoảng nợ chưa trả (có cả chi phí chìm ban đầu dùng để đặt cọc thuê nhà) cũng sẽ cùng lúc tự gia tăng dần lên, dẫn đến tổng nợ đáo hạn tích luỹ sau mỗi lần thở ra ngày càng nhiều.
– Vậy nếu mình chọn làm điều gì đó thì có thể dẫn đến doanh thu hoặc tạo ra thêm nợ, một trong hai?
Uh huh.
– Nhưng nếu mình chọn không làm gì, doanh thu chắc chắn dậm chân tại chỗ, nhưng mỗi một giây trôi qua, lãi nợ đều đang tự động tăng lên, nhà trọ đang xuống cấp theo tốc độ tự nhiên, thế lại còn dở hơn!
Yup. Sad but true. Đó là lý do nén bạc trong dụ ngôn Nén Bạc trong Kinh Thánh được gọi là đồng Talent.
– What? Really??? Okie để note lại check sau. Vậy nếu nói vậy thì mức độ happy mà ta tìm kiếm chính là ý niệm profit (lợi nhuận) rồi?
Bingo! Happy hay unhappy chính là những cảm xúc tức thời ứng với hiệu số giữa doanh thu cá nhân và nợ cá nhân. Do đó, hãy đảm bảo lợi nhuận luôn dương về dài hạn.
– Nghĩa là về ngắn hạn có thể doanh nghiệp phải chấp nhận lợi nhuận âm tạm thời?
Phải, đó là bản chất của điểm hòa vốn.
– Đau đầu đấy, khó nhằn phết, giải pháp là gì?
Tăng doanh thu đủ nhanh để cover mức độ tăng của tổng nợ bằng cách tập trung vào những sản phẩm có giá trị cao nhất mà bỏ thì giờ làm trước. Nãy giờ đơn vị đo đang dùng là cảm xúc, không phải VND hay USD nhé.
– Khoan, mà trước tiên, có giá trị nghĩa là bản thân phải giỏi lên?
Đúng nhưng chưa đủ. Giỏi lên chưa có giá trị, làm cho người khác giỏi lên mới có giá trị. Giỏi mới chỉ là có tiềm năng có giá trị. Kẻ giỏi lương chưa chắc đã cao nhưng người có giá trị thì thu nhập nhất định sẽ nhiều.
– Vậy nghĩa là có giá trị thực càng ngày càng khó khăn, đặc biệt là trong thời đại bùng nổ A.i. 2025?
Có thể hiểu là như vậy. A.i. đang dần chứng minh được giá trị to lớn. Bản thân chỉ được cho phép điểu khiển giá cả còn người đối diện mới được quyết định giá trị, hiệu số giữa giá cả và giá trị tạo thành ơn và nợ. Đây là điều thường không được nói ra ở trường học. Thay vì tạo ra những học sinh giỏi giúp đỡ, chúng ta cố tạo ra những học sinh giỏi.
– Cứ cho là một sản phẩm có giá trị. Làm sao để biết một sản phẩm có giá trị cao hay không?
Lấy mức độ cảm xúc happy của 1 người dùng nhân với tổng số người dùng, có thể quy ra tiền.
– Nhưng để giỏi được thì phải rèn luyện rất khổ sở, chẳng khác nào chấp nhận chịu khổ A để thoát khổ B, cũng y hệt nhau, vòng tròn luẩn quẩn, cũng là khổ cả thôi!
Sao lại y hệt được? Khổ do chọn và khổ do không chọn là rất khác. Khổ do chọn thường là khổ thân, khổ do không chọn nhất định là khổ tâm. Cùng là khổ nhưng mức độ suffer giữa thân-tâm là quá khác nhau.
– Khổ nhìn chung nghĩa là phải trì hoãn và hi sinh việc sướng cái gì đó, tất cả là đánh đổi, right?
Chính xác, khổ thân là chọn cái sướng lâu dài, nghĩa là chọn hi sinh cái sướng trước mắt còn khổ tâm thì ngược lại, cứ ưu tiên cái sướng trước mắt mà làm.
– Đang nói về tầm nhìn dài, nhưng dài bao nhiêu thì gọi là “dài hạn”?
Cái đó lại phụ thuộc vào thước đo cá nhân, là tương đối, nhưng nhìn chung tầm nhìn dài là khoảng 7-10 năm, được nữa thì nhìn cho đến thời điểm đóng máy quay xóa bộ nhớ.
– Đó chính là ẩn ý phía sau của lời khuyên quốc dân “Hãy can đảm ra khỏi vùng an toàn” đó sao???
Bậy! Ra khỏi vùng an toàn là quá dại dột. Safety first, đó nên là hãy ra khỏi vùng thoải mái, tức là vùng “an toàn” về nghĩa bóng. Ra khỏi vùng thoải mái chính là nhìn thấu và chấp nhận dịch chuyển từ khổ tâm sang khổ thân vì lợi ích lâu dài.
– Vậy người can đảm cũng chả hay ho siêu nhân gì, thực ra là do nhìn ra nỗi sợ lớn hơn và sớm hơn???
Yup, bản chất thì ai cũng yếu đuối, nhát và sợ. Người “can đảm” là người đang ở vào giai đoạn có vision tốt.
– “Giai đoạn”???
Uh huh, ai rồi cũng phải nhìn dài ra thôi. Cũng sẽ phải “See” thôi. Matter of time.
– Nhưng suy cho cùng, trở lại tiêu đề, vì sao lại phải PAY cho cái mớ này? Vì sao lại phải PAY đủ kiểu để được người khác respect, vinh danh, khen ngợi hay ghé thăm? Hay vì sao phải rèn luyện đủ để có thể thực sự đạt đến tập trung chú tâm?
Ngày nào con người chúng ta còn sinh hoạt trong một cộng đồng xã hội thì khi ấy những thứ kể trên vẫn còn giữ nguyên giá trị và tầm quan trọng. Cảm giác có giá trị với người khác đồng nghĩa với việc cảm thấy sự tồn tại của bản thân trong một tập thể. Cảm giác này là vô cùng quan trọng.
– Thế nào được tính là một tập thể?
Hai người trở lên.
– Thế nó có còn đúng khi chỉ có mình mình thôi không? Giả sử khi không còn ai trong xã hội thì lúc đó nhu cầu muốn được respect sẽ tự động biến mất.
Vẫn còn chứ, mình cần chính mình respect, rất cần. Thực ra, hơn bất kỳ ai, đó còn là người quan trọng nhất mà chúng ta cần tìm kiếm sự công nhận và để nhận được sự respect. Đó là tiếng nói bên trong của mỗi chúng ta. Đó là cốt lõi của cái gọi là integrity và self-confidence (lòng chính trực & sự tự tin)

Dẫu vậy, khi chúng ta không có time, tiếng nói này hầu như sẽ không thể nghe được mà sẽ mặc định trở thành lệnh điều khiển một chiều. Đó là những lúc chúng ta mớ và mộng du… Do đó, ý nghĩa cuối cùng của game là giành lấy thời gian (gain time) để thực hành sự tỉnh táo và tạo ra doanh thu cảm xúc hay dòng giá trị dương nhiều nhất cho người khác và cho chính mình.

Chúc mừng năm mới 2025.