Cảnh báo – bài viết siêu dài.
Dịch giả – Phượng Linh
Nhà xuất bản Đại Học Kinh Tế Quốc Dân [2019]
Tôi tạo ra chuyên mục này để tiện có đọc thì sẵn tóm tắt lại cho bạn bè tôi nghe, đỡ thời gian họ đọc cả cuốn, vì sách thị trường ngày nay thì ngày càng dày cộm, trung bình ít thì gần 300 trang, dài dài chút thì gần cả nghìn, thường sẽ chứa nhiều thông tin không cần thiết và gây nhiễu, tà tà đọc thì tầm cả tuần may ra xong, thường thì cũng rất Pareto, nghĩa rằng chỉ tầm độ 20% là đúng trọng tâm còn đâu đó 80% thì cứ như chữ viết ra cho đầy giấy, hệt như bài viết này vậy. Nói chứ 80% đó là do họ gắng tìm nhiều nhiều dẫn chứng và luận điểm cùng logic để kẹp vào những kết luận và quan sát họ chọn nói ra, thường 1 kết luận sẽ đi kèm vài đến một chục dẫn chứng, để luận điểm đó trông có vẻ hợp lý hơn. Hi vọng nếu bạn chọn xem review sẽ không cần mua sách về ngâm nữa, tôi sẽ cố gắng diễn giải những điểm chính trong đấy, đồng thời kẹp vào nhiều nhiều hình ảnh minh họa khi cần để người đọc dễ nắm.
Tôi thực chả ưa gì máy tính cho lắm, và chắc nó cũng chẳng ưa gì tôi. Mỗi khi có thông báo nào ten tèn hiện lên ở góc phải màn hình thì phản xạ đầu tiên và duy nhất của tôi là giả bộ bỏ 2 giây dừng lại đọc xem nó nói gì [Vì không đọc mà đã bấm tắt thì người ta lại bảo mình mù công nghệ] rồi cũng quay qua bấm dấu ‘’X’’ cái cụp và xem như không có chuyện gì. Thế thôi, tôi chỉ dùng máy tính để làm những việc như bao người vẫn hay làm mỗi ngày, chẳng có gì đặc biệt, soạn văn bản này nọ, thỉnh thoảng viết vài ba cái note, gửi email cho học viên, thỉnh thoảng làm powerpoint bài giảng, với quan trọng là ngày ngày vào mạng xã hội lướt feed thay cơm cho hết ngày giờ.
Tôi cũng chả biết công nghệ máy tính nó thực là gì và có ý nghĩa abc gì mấy, thường chủ yếu là do không mấy quan tâm. Thói quen tiêu dùng của tôi thường sẽ là, kiểu, tôi ‘’bào’’ máy đến khi nó treo màn hình xanh hay phát ra một dạng âm thanh cầu cứu bíp bíp bíp, kiểu dịch ra sẽ là ‘’Tao lạy mày, mày tha cho tao cái’’ thì khi ấy tôi sẽ bế em nó qua nhờ thằng bạn chí cốt cấp 3 bỏ mấy tiếng đời nó cài win lại giúp rồi mời nó ly cà phê chồn kèm ôm hôn thắm thiết. Chi tiết ôm hôn là tôi tự bơm vào cho câu chuyện nó có chút tính nhân văn, chứ thường thì tôi bảo ‘’Lâu quá mảy, xong chưa giả dép bố về, nhà bao việc’’
Là đứa có gốc kỹ sư ngọn triết học, dù có không care mấy về công nghệ nhưng máu cà khịa luôn vả vào mặt tôi một mớ những thắc mắc nghe khá ngớ ngẩn củ chuối, đại loại tôi từng có lần hỏi thế này [Và mọi thứ hay ho lẫn không hay ho mấy vẫn thường bắt đầu bằng một câu hỏi], kiểu,
Cuối cùng thì máy tính có cái trứng cút gì ở trỏng mà nó lại có thể làm cho cái đám người tối cổ chúng ta lắm phen vịt lộn thế này, cứ kiểu bấm enter bụp phát, mọi thứ như được giải quyết cái vèo tính bằng tốc độ phần triệu giây nhờ vào một tấm kim loại lai nhựa gọi là bộ vi xử lý bé tèo teo, và rồi thứ hiện lên gần như là đáp án của mọi thứ từ trái đất lên mặt trăng, nhưng là đáp án ở dạng thông tin [tức là không sờ mó hay mang ra chiên xào mà ăn được]. Từ câu hỏi có phải 1 cộng 1 bằng 2 không cho đến công thức chế bom nguyên tử, tất cả đều có hết ở trển có chăng chỉ trừ lời giải đầy đủ cho thuyết vạn vật của Stephen Hawking là đang được mấy hậu duệ Einstein với Bohr bên Cambridge hì hục căng não nghĩ.
Và, đây là những gì rất có thể xảy ra sau khi ai đó bấm enter… cái phập
Bấm enter Cạch phát, một đoạn trong bài note tôi đang viết được lệnh đẩy xuống một dòng, một đáp số cho bài toán tích phân hai lớp được rớt xuống, một công thức làm bánh quy bơ mà không có bơ hiện ra, một ông Bụt thực tế ảo 3D hiện ra ở quán bar Buddha vuốt tóc hỏi anh phi công người Anh ‘’Tại – sao – con – khóc,’’ một khóa học làm video được đặt mua trên coursera, diện tích một thửa ruộng hình bình hành có cái đầu hình chuột Mickey còn khúc đuôi hình dấu chấm hỏi ngược được tính ra tới con số chính xác gần như tuyệt đối, một tấm hình sống ảo ở chợ đêm Pattaya được chỉnh sửa cho lung linh rồi chia sẻ lên Instagram để hashtag chợ Bà Chiểu, một season mới của Lucifer được tải lên Netflix, một tập của Rap Việt được Trấn Thành với Wowy chia sẻ lên Youtube cá nhân, một bài post quảng cáo cho cuốn hack não 1500 được thả tim nhầm trên Facebook, một bài note về triết học đường phố của Oliver Sacks được cẩn thận load lên WordPress, một dự án xây tượng đài 1400 tỉ được tính toán ra con số chi phí dự trù và đang chờ duyệt trong 98 năm, một bản symphony của Beethoven hoành tráng như bản số 9 được phát ra từ một con loa Bluetooth dòng extra bass của Sony và giữ ở âm lượng gần 70 dB, một thắc mắc của Lệ Rơi về nhạc Trịnh được Baidu trả lời sau khi tìm 8 lần không ra trên thanh tìm kiếm của Yahoo, một giường đơn hai gối phòng dorm trong một hostel ở Thụy Sĩ được đặt trước qua Agoda sau khi Traveloka và Airbnb chào thua, một câu 8 chữ về Từ Hải trong truyện Kiều được dịch ra tiếng Miên bằng Google dịch sau đó được lưu lại bằng phần mềm nhận diện giọng cười của IBM, một cuốn sách kinh tế hài mang tên ‘’Tôi là con nhà hàng xóm, và bạn cũng thế’’ của Adam Khoo hiện ra trên Scribd cho mấy đứa hổ báo trường mẫu giáo tải về bổ sung cho bài giảng đạo, một con Kangaroo 55 ký đóng thùng nguyên tem dán mác ‘’hàng dễ quạu’’ rồi được giao nguyên con từ cảng Sydney bởi team Amazon sang thẳng cửa tây chợ Bến Thành rồi được bốn anh Grab với năm anh Go-Viet hì hục cột lên sáu chiếc ba gác đạp về tận nhà Cường Đô La ở Sapa giao chính chủ cho Hà Hồ, hay một đường truyền cáp quang xuyên Thái Bình Dương từ Việt Nam qua bờ Đông New York được mở ra để ai đó có thể trò chuyện facetime với cô hàng xóm ở chế độ tắt tiếng, một phòng họp trực tuyến giữa tôi và thằng bạn thân đang ở UK được set-up trên Zoom để bàn chuyện start-up một dự án sách cho người mù chữ, một bản thiết kế homestay nhà ống được in 3D ra giấy thủ công để chuẩn bị lắp đặt bên bờ sông Hồng tại TP Đà Lạt, 3210 con vi rút con kèm mã độc loại có thạch tín trộn đậu xanh rau má sẽ được thả vào tấn công trang web chính thức của Wikipedia cùng tất cả các loại nhà lớn có màu khác, kể cả nhà Trắng, nhà Xanh lẫn căn nhà màu tím của Quang Lê, 4000 thùng mì tôm không có tôm chỉ có mì được ký kết chở bằng 800 vỏ lãi vào thẳng rốn lũ ở khu vực miền Trung Trung Bộ nhưng tất cả đang mắc kẹt tại cửa khẩu Mộc Bài, một cành hồng và 3 cành phượng đang trổ đòng trong vườn bưởi 5 roi sẽ được tưới đúng 20ml nước khoáng từ góc rơi 60 độ hướng Đông Nam vào đúng 6 rưỡi sáng các ngày thứ ba-năm-bảy hàng tuần qua 21 cái cảm biến lắp quanh vườn, một bóng LED đọc sách 3W được bật lên trong khi 30 đèn pha trong phòng ngủ của Bill Gates được làm mờ đi một nửa để ông đọc truyện Conan mà không lo chói mắt cá, một cánh cửa tự động mở ra trước mặt Alibaba cho phép hắn bước vào thư viện số của đại học kinh tế TPHCM trước khi 40 tên cướp kịp thốt ra 2 chữ ‘’Ơn giời cậu đây rồi’’, một biển số xe đạp điện chạy không đủ tốc độ được chụp lại rõ nét trên cầu Phú Mỹ và giấy phạt được gửi về tận nhà trọ kèm lời nhắn ‘’Đóng phạt hay là chết,’’ một cái điều hòa Asanzo đời cũ nhưng mới chôm được bật lên và tự cảm biến về nhiệt độ 89 độ C cho cảm giác thoải mái và sai sai nhất có thể, một mẫu iphone 18 camera được chính thức mở bán trên trang Alibaba của Jack Ma trước khi xuất hiện tại các quầy rau củ quả của bách hóa Xanh như một sản phẩm tặng kèm khi mua ngay 2 bịch OMO dùng cho máy giặc cửa trên, một chiếc xe tăng tự hành của Tesla đã tự lăn bánh cán gãy cổng trước rồi tiến thẳng vào bãi đáp trực thăng của Elon Musk rồi tự cài thắng tay, một người trẻ làm cho Vingroup vừa được nhận lương tháng 13 trực tiếp từ ví Momo của chú Vượng trong khi 13 người khác nhận thư sa thải gián tiếp từ công ty mẹ cách đó cả nửa vòng trái đất, một hợp đồng sát nhập lớn chưa từng thấy vừa được ký kết giữa hai hãng nước tăng bực có tiếng là bò húc và người húc, một chuỗi cà phê lớn khác được chú Vũ hợp tác cùng anh Ninh mở ra để cạnh tranh trực tiếp với Highland của David Thái là chuỗi cà phê Đồng Bằng, một tin nhắn bình chọn cho thí sinh quốc dân Joe Biden trong chương trình Đường lên đỉnh Ô Quy Hồ vừa được gửi đi từ tổng đài 1900, một khoản trợ cấp lớn từ chính phủ cũng vừa được chuyển đến hỗ trợ ngành dưa lưới lai tỏi trên đảo Lý Sơn của Blogger Mai An Tiêm sau dịch COVID, cả một container trái cấm vừa được bốc vào cảng Rotterdam chờ hối lộ và thông quan, một giao dịch lỗi được thực hiện qua Zalopay kéo theo sự sụp đổ toàn bộ thị trường tài chính 2 giây sau đó và làm cho giá bitcoin tại Nhật tăng gấp năm, một cuốn tiểu thuyết ngôn lù nào đó được đặt mua trên Tiki NOW với giá ưu đãi còn hơn cả Shopee, một ly phin sữa đá nhiều sữa ít đá được đặt mang qua gấp cho 2 khách ngồi bên tiệm Coffee House đối diện, một màn hình quảng cáo cỡ lớn đặt giữa sân Mỹ Đình vừa bị Kevin Mitnick hack gọn và cho chạy dòng chữ ‘’Chỉ có thể là Heinekein’’ trong khi hiện hình Công Phượng đóng tà lỏn, đội nón lá, miệng nhai Kim Chi còn tay cầm 2 lon Sài Gòn đỏ quơ qua quơ lại như đúng rồi, một căn 4 mặt tiền nào đó của Novaland ở Phú Mỹ Hưng được đẩy giá thêm 200% tạo thành bong bóng giá nhà như hồi 2008 ở thị trường Mỹ, một thùng dầu thô WTI được bán ra với giá âm trên Phố Wall kéo theo khả năng các lãnh đạo OPEC phải có cuộc họp khẩn vào cuối tuần này với mấy chú bảo vệ ca đêm của Vietsopetro, một trái bom nguyên tử to gấp trăm lần trái nho Mỹ và mấy chục lần não tôi, tức gấp đôi trái Little Boy mà tổng thống Harry Truman tụt tay xuống Hiroshima năm 45 bỗng vô tình được kích nổ từ xa bởi một con mèo tam thể đực mới được Talisban nhặt về nuôi, một máy bay không người lái của Tung Của được lệnh xuất phát bay từ cảng Cam Ranh sang quận Cam ở Cali do thám mấy tiệm nail với scan thực đơn mấy quán ăn người Hoa ở Chinatown rồi vòng về chụp hình kênh Nhiêu Lộc, một máy bay dân dụng A320 của Vietjet chở Bạch Tuyết và 77 chú lùn biến mất khỏi màn hình ra-đa của sân bay Brussels, một đập thủy điện phía Bắc được lệnh mở cửa xả lũ thẳng vào Sài Gòn waterpark với lưu lượng lên đến 50 nghìn mét khối/giây, một cuộc tranh biện tổng thống nọ đang được Fox News tường thuật trực tiếp cho cả thế giới xem thì bỗng biến mất và thay bằng chương trình ca nhạc thiếu nhi chọn lọc, một bộ phim Việt chiếu rạp đoạt giải quốc tế Busan thì bị hội đồng kiểm duyệt cắt cái cụp 50% nội dung chính rồi đem ra chiếu cho đồng bào cả nước xem, một cuộc chiến công nghệ chính thức nổ ra giữa Washington và Bắc Kinh ngay sát dưới chân cầu Sài Gòn, một con tàu con thoi khác của NASA được lệnh đáp xuống sao Hỏa cắm trại vui chơi và dò tìm tung tích chị Hằng, cả một đất nước thuộc khối Liên Xô cũ bỗng chốc rơi vào tình trạng mất mạng lẫn mất điện toàn tập, báo hại một lão Hạc không kịp online đăng hình cậu Vàng lên Chợ Tốt chào mời kèm voucher 80% sử dụng tại các cửa hàng chuyên bán củ riềng tươi, báo hại một Mị phải ở nhà coi đá banh dù còn khá trẻ và cũng rất muốn đi chơi, báo hại một chị Dậu lại phải hớt hải chạy xổ ra đường mà chưa kịp tắt 99 cái đèn vì đèn đã tự tắt ngóm mà EVN vẫn không hề hay biết gì và rồi trong cái giây phút đêm thấy ta là thác đổ đấy, ta lại thấy một cảnh rất đỗi quen… một con bò cười khi đang tập nói theo cách của bạn. Đấy chính là cái nguy hiểm của kỷ nguyên máy tính này. Nói cách khác, enter phát chả biết chuyện gì xảy ra luôn, mọi thứ nghe vô sinh nhưng lại rất có bầu.
Có lần, tôi hỏi bạn tôi có cuốn nào nói về lịch sử IT một cách bao quát từ những ngày đầu với cái gì là cơ bản nhất chạy bên trong cục sắt nặng mấy trăm gram đấy, thế là bạn tôi chỉ cuốn The Big Nine, tên đầy đủ [The Big Nine – How the Tech titans and their thinking machines could warp humanity]
Bản dịch ra nôm na là A.I. – Bước tiến đột phá hay tham vọng kinh tế của 9 gã khổng lồ công nghệ [xuất bản năm 2019]
Sau đây là những ý chính rút ra từ một tác phẩm đình đám và đồ sộ gần 400 trang của người sáng lập Future Today và là một giáo sư của NYC, giáo sư Amy Webb, bà còn là một chuyên gia có uy tín về trí tuệ nhân tạo cũng như từng là cố vấn công nghệ cho lãnh đạo nhà Trắng lẫn các tập đoàn lớn. Đọc xong muốn tắt thở do bị núi thông tin về ngành thông tin nó đè.
Chương 1 – Tư duy máy tính và lịch sử A.I.
Nếu không công tác trong những lĩnh vực có dính gì đến công nghệ thông tin hay A.I. thì với mỗi người hầu như mỗi khi nghe thấy 2 tiếng A.I. thì đều sẽ cảm thấy thứ gì đó vừa ngầu vừa chó cắn, vì đến cả cài win ta cũng đếch biết. Thậm chí còn hỏi A.I. là cái gì, có ăn được không.
A.I. hay dịch ra là trí tuệ nhân tạo thực ra là thời kỳ đập đá lần thứ 3 của công nghệ điện toán đám mây [Cloud computing] và tôi cá là thời kỳ thứ 1 và 2 là cái gì đa số chúng ta [có tôi trong đó] cũng sẽ mù tịt.
A.I. ở dạng cơ bản nhất có thể hiểu là một hệ thống tự động đưa ra quyết định bằng cách mô phỏng lại những hoạt động của trí thông minh con người, bao gồm nhận diện âm thanh / hình ảnh / giải quyết vấn đề / nghe hiểu ngôn ngữ
Chúng ta luôn phải xoay quanh 1 câu hỏi vô cùng căn bản ‘’Liệu máy móc có suy nghĩ được không’’ hay con người thực ra chỉ là một cỗ máy phức tạp không chừng.
Vấn đề là khi tìm hiểu cách máy móc và con người suy nghĩ, ta luôn bị mắc kẹt vào 2 khái niệm, một là suy nghĩ [thinking] và hai là tư duy [reasoning]
Theo Oxford thì suy nghĩ [thinking] là việc CHỦ ĐỘNG dùng tư duy [reasoning] để hình thành các ý tưởng [idea] liền mạch trong khi tư duy vốn được định nghĩa trong bối cảnh của nhận thức [aware] và nhận thức thì lại được xem là một trạng thái thấu hiểu [understanding], và cứ thế vấn đề ‘’Suy nghĩ là gì’’ ngày càng rối não.
Năm 1956, tiến sĩ Benjamin Bloom đã chế ra cái gọi là Bloom’s Taxonomy [Sự phân loại của Bloom] để đánh giá ngành giáo dục
Nghĩa là, ban đầu ta sẽ cần nhớ, nhớ trối chết nhiều khái niệm cái gì là cái gì [remember], sau đó ta phải hiểu, căng não ra mà hiểu tại sao cái đó lại hóa thành cái gì đó khác một cách logic nhất [understand]. Sau đó nạp đủ và hiểu đủ, ta bắt tay vào ứng dụng mớ hiểu biết của ta trong các thí nghiệm trọng điểm [apply] rồi quay ra phân tích số liệu [analyize] và đánh giá xem tốt xấu ra sao lẫn có gì không hợp lý [evaluate]. Cuối cùng, nếu ta là thiên tài tái thế, ta dùng mớ hiểu biết mới sau 5 bước trước để dự đoán và chế ra [create] thứ gì đó hoàn toàn khác, kể cả là đưa ra một khá niệm mới toanh để bọn nhóc chưa đẻ sau này phải học thuộc làu làu những điều ta nói ở ngay bước đầu tiên. Lúc đó, ta có thể kể như một dạng thánh thần, vì ta đã bước chân vào ngôi đền của công cuộc sáng tạo, là những Creator thực thụ. Hay như sử gia quốc dân Yuval Noah Harari, người đã khẳng khái gọi đó là những Homo Deus [Human God] hay như gã triết gia đình đám điên loạn Nietzsche thì gọi đó chẳng khác nào là những Uberman [Siêu nhân]
Hầu hết chúng ta dừng ở bước 1 trong thang học vấn [học vẹt] Ta nhớ thì giỏi nhưng chỉ có nhớ vanh vách. Rất ít người trong chúng ta có khao khát muốn hiểu về một khái niệm nào đó, thứ sẽ mở cánh cửa thần kỳ để ta đi vào 5 nấc thang còn lại của giáo dục nhận thức.
Máy móc và chúng ta có thể giống nhau nhiều điều trên con đường tiến hóa, cả ta và nó đều học hỏi mỗi ngày từ môi trường xung quanh rồi truyền lại cho các thế hệ sau [ta gọi là ‘’rút kinh nghiệm’’] Vấn đề là con người cần những 11.000 năm để một nhúm người bé tẹo, ít ỏi như dân số Tây Nguyên [tầm 6 triệu dân] phát triển bùng lên thành 7 tỉ người như ngày nay nhưng robot thì cần mấy nghìn giờ để tiến hóa đầu óc được lên như của ta. Một câu hỏi lớn.
Có thể nói nền tảng của A.I. nằm nhiều ở ba ngành – triết học / logic học và toán học.
Nói về điều này, ta có thể hiểu thuật toán đầu tiên của thế giới hẳn sẽ là phương pháp tìm ước số chung lớn nhất cho hai số của nhà toán học Euclid.
Cỗ máy tự động đầu tiên hẳn đã xuất hiện năm 1560, một thợ đồng hồ ở TBN tên Juanelo Turriano đã tạo ra một tu sĩ cơ học tí hon làm quà tặng cho nhà thờ thay mặt vua Philipp II
Từ đây, các triết gia bắt đầu đặt ra câu hỏi ‘’Nếu con người có thể chế ra các cỗ máy bắt chước hành vi của con người. Vậy làm con người có nghĩa là gì’’
Thế là lòi ra chú Descarte với câu nói siêu kinh điển ‘’Tôi tư duy, nên tôi tồn tại’’ và đề ra chủ nghĩa duy lý [nghĩa rằng có thể dùng diễn dịch và lý luận để hiểu ra Sự Thật] Với Descarte, tâm hồn chính là hồn ma của máy móc và máy móc là cơ thể của chúng ta và ông khẳng định máy móc KHÔNG BAO GIỜ có thể có cái gọi là nhận thức, chỉ có con người mới có thể có cái gọi là sự TỰ NHẬN THỨC mà thôi.
Vài thập niên sau, ta biết đến nhà toán học và triết gia Leibniz, người cho rằng tâm hồn con người vốn đã được lập trình còn bản thân tư duy chính là một ‘’bể chứa’’ và con người dù có thể chế tạo máy móc tiên tiến tới đâu, cũng sẽ không bao giờ có thể tạo ra một cỗ máy biết tư duy và nhận thức. Chính Leibniz cũng có tạo ra mẫu máy tính cơ cho mình, đương nhiên không xịn sò như Casio FX 500 ngày nay.
Trước đó tầm 30 năm, nhà toán học Pháp Blaise Pascal là người đã chế ra hệ thống tính toán tự động đầu tiên và đặt nền móng cho cái môn mà tôi phải thi lại sau này [Xác suất thống kê]. Ban đầu ông chỉ muốn chế cái máy giúp bố ông tính thuế nhanh hơn, với bánh răng cơ học và các mặt số chuyển động được. Qủa là phải nhìn một người tính thuế luôn làm những người xung quanh phát điên.
Thấy phát minh của Pascal, Leibniz mới chợt ngộ ra rằng ờ, máy móc nó sẽ không thể có ‘’tâm hồn’’ nhưng con người là những cỗ máy có ‘’tâm hồn’’ lại hoàn toàn có thể chế ra một thứ có khả năng ‘’tư duy logic’’ ngang với chính mình. Và chính Leibniz sau này đã phát minh ra máy tính phân bậc đầu tiên [step reckoner] dùng hệ nhị phân [là cái hệ có mỗi 2 số 0-1 viết tới viết lui]
Quan niệm hệ nhị phân của Leibniz là vô cùng quan trọng, vì từ đây người ta tin rằng mọi vấn đề của con người, kể cả vấn đề về hành vi – ngôn ngữ và các vấn đề ngoài toán học đều có thể dùng logic để giản thể thành ký tự và quy ra thành dạng các bit trong hệ nhị phân 0-1, để sau đó có thể đưa vào cái ‘’máy tính’’ và nhờ nó giải quyết. Thế là xong. Nghĩa là những cỗ máy sau này có thể tái tạo quá trình ‘’suy nghĩ’’ của con người mà không xâm phạm gì đến Chúa và nhà thờ, hay nói cách khác,
‘’Suy nghĩ không nhất thiết đòi hỏi nhận thức, giác quan hoặc tâm hồn’’
Con người đã tin đặc như thế cho đến năm 1738 khi Vaucanson chế ra một cỗ máy chuyển động như vịt, vỗ cánh như vịt, cũng kêu quạc-quạc inh ỏi và cũng ăn thóc, thậm chí ông cũng mô phỏng luôn cả quá trình tiêu hóa thóc bên trong. Đến đây, mấy ông triết gia lại đau đầu, rằng ‘’Một thứ cả trông và hành xử đều hoàn toàn giống một con vịt thì có thể xem nó thực sự là một con vịt không’’ Thế ‘’con vịt máy’’ này có nên tính là có ‘’tâm hồn’’ hay là không.
Cho đến 1747, một thí nghiệm tai tiếng của triết gia Pháp La Mettrie đã nhìn nhận con người cực kỳ giống động vật, chỉ cần một con tinh tinh ‘’được huấn luyện bài bản’’ chẳng mấy chốc sẽ hiểu được cả ngôn ngữ. Ông tin rằng cả con người và động vật đều là những cỗ máy đơn giản, bị chi phối bởi bản năng và kinh nghiệm và chúng ta không hề đặc biệt hay độc nhất như ta tưởng. Nói như ngôn ngữ thiền ngày nay, rằng, chúng ta đang sống trong trạng thái không nhận thức điều mình đang làm, ta mãi không thể sống ở thì hiện tại. Do đó, con người có thể hoàn toàn được lập trình từ bên trong và ngày nào đó, con người có thể tạo ra bản sao của chính mình. Nói vậy, chẳng khác nào bác sĩ Frankenstein là có thật luôn các bác ạ.
Cho đến những năm 1830, 2 nhà toán học là nữ bá tước người Anh tên Ada Lovelace và nhà khoa học Babbage đã tạo ra máy tính phân tích đầu tiên [analytical engine].
Trong khi Babbage tin rằng máy tính chả làm được gì ngoài tính toán là giỏi [đương nhiên, do đó nó mới gọi là máy tính, khổ thân] thì bà cô Lovelace lại có vẻ nghĩ khác, bà cho rằng nếu máy tính có thể thao tác các ‘’ký tự’’ trong khi ý nghĩa các ký tự đó thì chính con người chúng ta lại là đứa quyết định [ví như nốt nhạc] thì rất có thể máy tính sẽ giải quyết được cái gì đó ngoài phạm vi toán học đơn thuần. Chính Lovelace đã dần hình dung ra một cỗ máy mô phỏng phần lớn hoạt động hàng ngày của con người, và chính bà đã chấp bút viết ra chương trình máy tính hoàn thiện đầu tiên ngay cả khi Edison còn chưa mường tượng ra nổi cái gọi là bóng đèn dây tóc bạc. Trong khi Alibaba được tính là hacker đầu tiên với cú hack huyền thoại về ‘’Vừng’’ thì hẳn ta nên ngả mũ gọi bà thím này là programmer đầu tiên của nhân loại, và thực sự ảnh chế về bá tước Lovelace ngập tràn các trang mạng và trong cộng đồng IT như một hình tượng superwoman.
Và đây là tờ programming đầu tiên, nhìn vẫn muốn ói như mọi khi, vẫn đếch hiểu gì, toàn chi chít giun dế đầy những số và cả thứ còn kinh hơn mấy con số nữa, đó chính là các ký tự toán học bay loạn xạ giữa các con số kia.
Cùng thời đó, tầm năm 1847, nhà toán học trẻ Boole do uống qua nhiều sữa chứa DHA và enfagrow A+ nên vô cùng quan tâm về một thứ nghe nhũn não, đó là chính chu trình lập luận logic diễn ra trong não người, tức là vì sao một người bình thường lại cho thứ gì là logical, thứ gì là củ chuối và tầm phào, và thế là anh này chế ra cái gọi là đại số Boolean, thứ dùng để đơn giản hóa các diễn đạt logic cơ bản bằng các ký hiệu và con số, tạo nên các phép toán logic và tập hợp trong đại số trừu tượng. Cứ hiểu đơn giản vầy, không có đại số Boolean thì ta khỏi có thiết kế mạch điện logic sau này. Cần đâu đó 20 năm để Boole chính thức hóa ý tưởng này và cần đến 100 năm để người ta biết dùng đại số Boolean vào ngành máy tính để biến những cỗ máy từ tính toán số cơ bản sang những cỗ máy phức tạp sau này. Một cú nhảy lượng tử thực thụ.
Nhưng tất cả có vẻ chỉ là trong lý thuyết, một cỗ máy có tư duy trong lý thuyết cho đến gần 100 năm sau với sự xuất hiện của 2 bài báo, một của Claude Shannon, vốn là một sinh viên kỹ sư điện ở đại học MIT về chuyển mạch và Rơ-le và một bài của cậu bé vàng ngành IT, không ai khác đó là Alan Turing
Trong luận văn của mình, cố vấn Vannevar Bush đã khuyến khích cậu học trò Shannon vẽ lại bản đồ logic Boole cho mạch vật lý, một bước nhảy tuyệt diệu từ một thứ chỉ đang trên giấy ra một thứ có thể sờ được. Hai thầy trò Bush đã hiện đại hóa máy tính phân tích của Lovelace và Babbage thành máy phân tích vi phân đầu tiên. Shannon phát hiện ra máy tính có 2 phần, một là phần vật lý [phần chứa], hai là phần phi vật lý [phần mã logic]
Thú vị thay, trong khi Shannon chơi với đại số Boole thì Alan Turing lại chọn ngâm cứu thuyết của Leibniz hòng chơi lớn chứng minh cho được cái gọi là Entscheidungsproblem [decision problem hay ‘’vấn đề quyết định’’] vốn được xem là một trong những vấn đề nhức nhối của ngành toán lẫn khoa học máy tính nêu ra bởi David Hilbert năm 1928. Tóm lại, Alonzo Church / Alan Turing và cả Kurt Godel đều chứng minh được KHÔNG CÓ LỜI GIẢI cho ‘’bài toán quyết định,’’ tức không thể có một thuật toán [algorithm] nào có thể dùng chứng minh một định đề toán học nào đó là đúng hay sai được, chỉ có chấp nhận thôi. Nhưng may thay, như một sản phẩm phụ của quá trình ngâm cứu, sau đó Alan Turing đã tìm ra một mô hình toán học để rồi sau đó ông tin rằng một máy tính có thể vừa lưu trữ chương trình phần mềm và vừa lưu trữ cả dữ liệu mà nó sử dụng. Trước đó, đây là một phát biểu đáng bị ném đá vì độ củ chuối. Nói như Alan, con người chẳng khác nào một máy tính, cũng có 3 phần, đó là phần chứa [cơ thể] – những chương trình [chức năng tế bào] – dữ liệu [DNA kết hợp những thông tin liên tục nhận từ các giác quan]. Từ đây, ta có thể suy ra việc tạo ra một robot biết suy nghĩ chỉ còn là vấn đề thời gian và đặt ra nhu cầu mô phỏng lại não bộ.
Với 2 công trình của Shannon và của Alan, đến hội chợ thế giới năm 1939 thì ta đã có người máy Rơ-le đầu tiên, tên Elektro, nó biết phản hồi các lệnh nói qua ống nghe điện thoại bằng những lời nhắn được ghi âm trước. Về cơ bản, Elektro đã có khả năng đưa ra những quyết định cơ bản mà không cần con người can thiệp.
Bị ấn tượng mạnh bởi con Elektro, nhà văn khoa học viễn tưởng Isaac Asimov đã viết nên 3 định luật Robotics, bao gồm
- Robot không được làm hại human
- Robot phải nghe lời human, trừ khi điều đó trái lại điều một
- Robot phải bảo vệ chính nó, trừ khi nó trái hai điều đầu tiên
Mãi đến năm 1943, hai nhà thần kinh học Warren và Walter mới tung ra một bài báo đưa ra một khái niệm mới hoàn toàn nhằm mô phỏng các nơ-ron sinh học đầu tiên.
Một năm sau nhà toán học lừng danh John von Neumann đã hợp tác cùng nhà kinh tế học Oskar xuất bản 1 cuốn sách toán ứng dụng bàn về lý thuyết trò chơi dài 641 trang tiết lộ nền tảng của mọi quyết định kinh tế.
Sau đó, Neumann nhanh chóng được mời hợp tác với US Army tạo ra một thứ gọi là máy tích hợp điện tử và máy tính [Electronic Numerical Integrator and Computer], gọi tắt là ENIAC, ông cũng nghĩ ra cách lưu trữ chương trình mới trong máy tính, chuyển từ thời kỳ đầu của điện toán sang lập trình.
Cùng thời gian đó, trên một bài báo đăng trên tạp chí triết học MIND, Alan Turing đã đệ lên một phép thử hay nên hiểu là một trò chơi để thử xem đâu là một con Robot ngon và đâu là một cỗ máy cùi bắp, phép thử vẫn được dùng đến tận ngày nay mà nhiều người hẳn đã từng nghe qua, đó là Turing Test. Phép thử dùng để trả lời câu hỏi cơ bản ‘’Máy móc có tư duy được không’’
Bị một cái, trò chơi này dựa trên nguyên lý lừa dối. Turing Test gồm 3 nhân vật, 1 con Robot, 1 người thẩm vấn, và 1 người chơi khác. Nhiệm vụ là người thẩm vấn phải biết đâu là người, đâu là máy, người kia cố chứng minh con robot là robot trong khi con robot cố chứng minh nó là một con người. Nghe là thấy thú vị rồi.
Một năm sau khi Alan Turing tự sát bằng khí Xyanua và cũng là thời gian von Neumann đang phải đấu tranh với ung thư giai đoạn cuối thì đến năm 1955, 4 người gồm giáo sư Minsky / nhà toán học McCarthy / nhà toán học Shannon và nhà khoa học Rochester đã họp bàn đề xuất một hội thảo 2 tháng xuyên suốt mùa hè gồm toàn những chuyên gia đầu ngành 47 người để ngâm cứu sâu thêm về công trình của Turing và để xoay quanh hai câu hỏi, ‘’con người tư duy thế nào’’ và ‘’làm sao để dạy máy học hỏi như cách chúng ta học hỏi’’ và từ đây, họ đặt ra một cái tên mới cho ngành này, trí thông minh nhân tạo, tức Artificial Intelligence [A.I.]
Và trong số 47 người trong nhóm chuyên gia, tất cả đều là người da trắng và hết 46 người là nam giới trừ Gloria là vợ của Minsky. Từ đó, ta có cái nhìn về sự ảnh hưởng của thiên kiến lên một nhóm những người đầu ngành.
Một năm sau đó, tại hội thảo Dartmouth năm 1956, chúng ta đã có thể mở toang chiếc hộp đen và dần dần quan sát quá trình nhận thức xảy ra trong não người. Họ nhận ra thay vì viết từng lệnh, một chương trình có thể giúp hệ thống học hỏi từ dữ liệu, sau đó đưa ra dự đoán, từ đó, khái niệm học máy [machine learning] được thu hẹp lại thành một nhiệm vụ cụ thể, ví như chơi cờ.
Sau đó, nhà tâm lý học Rosenblatt đã tạo ra một hệ thống tên Perceptron để giúp A.I. nhận biết đồ vật qua hình ảnh. Có thể nói đó là mạng thần kinh nhân tạo đầu tiên [Artificial Neural Network – ANN]. Qua đó, ta dần mường tượng ra cách để dạy một máy tính học là thế nào. Cũng như con người, ta có thể dạy chúng học từ những thử nghiệm và sai lầm.
Cho đến thời điểm này, giai đoạn kỷ nguyên điện toán đầu tiên [máy tính đếm] đã khép lại nhường chỗ cho kỷ nguyên thứ hai [kỷ nguyên của máy tính được lập trình], từ đây chương trình được lưu trữ cục bộ ngay trong máy và được viết bằng tiếng Anh thay vì mã máy phức tạp.
Không lâu sau, khoảng năm 1966, trong phòng lab của MIT, một nhà khoa học tên Joseph Weizenbaum đã viết ra hệ thống A.I. đời đầu và gọi nó ELIZA [đặt theo tên một nhân vật nữ trong kịch của George Bernard Shaw], ELIZA thực ra hoạt động như một chatbot thời nay, nghĩa là bạn giao tiếp qua việc gõ lọc cọc với nó, bạn chào nó thì nó sẽ chào lại bạn thay vì xổ ra cắn. Đây là nỗ lực đầu tiên của con người trong việc xử lý ngôn ngữ tự nhiên bằng máy tính qua một loạt những ‘’kịch bản’’ được nhét trước vào một cỗ máy.
Lúc đó, vào một ngày đẹp trời nọ, nhà đồng sáng lập Intel sau này, khi đó là một doanh nhân tên Gordon Moore đã rớt ra một câu xanh rờn mà mãi sau này vẫn còn xanh mà người ta gọi là định luật Moore [Moore’s law], đại ý rằng cứ sau chừng 18-24 tháng [gần 2 năm], số bóng bán dẫn trên 1 bo mạch sẽ tăng gấp đôi mà giá thành vẫn không đổi.
Bạn biết điều đó có nghĩa là gì không, là máy tính sẽ ngày càng rẻ đi cũng như sức mạnh của một cỗ máy sẽ càng ngày càng mạnh lên theo cấp số nhân, và cũng nghĩa là, các ý tưởng về A.I. sẽ ngày càng sớm được đưa vào thử nghiệm vì máy tính sẽ dần mạnh lên.
‘’The number of transistors on a microchip doubles every two years, though the cost of computers is halved.’’ – Gordon Moore
Trong thời kỳ chiến tranh chạy phà phà bằng máy lạnh Parasonic 240 ngựa, hay còn gọi là chiến tranh Lạnh và hiển nhiên chính phủ Mỹ vô cùng khao khát một máy dịch Nga – Anh để hiểu Putin thì thầm cái gì với bên Tập. Thời đó chưa có cái gọi là GG dịch ngon lành như ngày nay, IBM đã ngồi lại với trường DH Georgetown cho ra đời một hệ thống dịch máy như kiểu kim từ điển đầu tiên với vỏn vẹn 250 từ và trường từ vựng chỉ lòng vòng trong ngành hóa hữu cơ.
Từ năm 1980 đến gần chục năm sau đó, tiền đổ vào ngành công nghiệp máy tính ào ào rầm rầm như nước sông Đà thời còn chưa có người lái đò, từ vài triệu đô tăng vọt lên thành vài tỉ.
Sau đó là khoảng thời gian chế tạo robot tập trung vào đánh cờ, đủ thứ loại cờ. Năm 1994, một robot tên CHINOOK đã chơi 6 ván cờ với kiện tướng thế giới Marlon Tinsley và tất cả đều hòa nhưng sau cùng, Marlon nhận thua. Chỉ 3 năm sau, Deep Blue của IBM đã chính thức đánh bại huyền thoại cờ vua Nga Garry Kasparov. Nói về Garry Kasparov, chú người Nga này đã giành Oscar cờ vua 11 lần nên đến năm 2005 thì tuyên bố giải nghệ do quá ‘’độc cô cầu bại.’’ và không buồn đấu nữa. Vụ việc DeepBlue này đã đánh dấu rằng, năm 1997, lần đầu tiên con người đã thất bại trước một bộ não robot trong môn cờ vua. Quả này mà mời Lê Quang Liêm của ta qua thì con Deep Blue kia chỉ có nát, chỉ xui cái là Lê Quang Liêm bị trễ chuyến bay do Vietjet lại hủy chuyến do thời tiết tốt.
Đến năm 2011, vẫn lại là một sản phẩm của IBM, người máy Watson đã đánh bại nhà vô địch Jen Kennings của chương trình đố vui ‘’cái gì cũng biết,’’ tức Jeopardy, và cho đến năm 2011, máy tính đã vượt con người trong một số công việc tư duy vì nó có thể ‘’nạp’’ một lượng dữ liệu khổng lồ trong khi lại không hề biết ‘’stress’’ hay áp lực làm giàu và xây dựng đất nước là gì.
Tuy nhiên, con người vẫn còn một trò chơi mà họ tin rằng, chỉ có con người với Chúa là có thể hình dung ra hết các khả năng xảy ra, đó là trò GO, hay còn gọi là cờ vây. Sau lượt đi đầu tiên, chúng ta có 128.960 nước cờ khả thi, tổng cộng lại, sẽ có đến 10170 cách sắp đặt bàn cờ vây khả thi, một con số còn nhiều hơn tổng số nguyên tử trong vũ trụ. Do đó, các chuyên gia A.I. luôn hứng thú trong việc dạy cho máy móc chơi cờ vây. Dù cho 1971, Jon Ryder từng tạo ra một A.I. chơi cờ vây đầu tiên nhưng đã bại trận trước một đứa nghiệp dư, kể cả cỗ máy GO Intellect năm 1994 vẫn chơi thua cả 3 trận trước trẻ em.
Sau đó, đến năm 2009, Hinton, một giáo sư của DH Toronto đã đề xuất ra ý tưởng về một mạng nơ-ron mới, kiểu chuyên sâu, tức Deep Neural Network [DNN], hệ thống này sẽ cho phép máy tính tự hỏi nâng cao và giảm sự giám sát nơi con người. Hệ thống này sau đó được ông ứng dụng vào nhận diện giọng nói. Chỉ hai năm sau đó, DNN đã được dùng cho các sản phẩm thương mại, ví như Google Voice và chức năng chép văn bản, sau này chính DNN là nền tảng cho mọi trợ lý ảo sau này từ Siri, Alexa đến Cortana.
Đến đầu năm 2014, Google đã bắt đầu chi mạnh cho A.I., họ đã cử 2 người có tiếng nói nhất bay qua London và bỏ ra 600 triệu đô để mua gấp lại công ty DeepMind lẫn mua luôn ba nhà sáng lập của nó. Vì sao Google lại chịu chi hơn nửa tỉ vác về 3 ông ‘’Phúc Lộc Thọ’’ này, vì họ đã tạo ra AlphaGo [chứ không phải Anfagrow A cộng] và đến năm 2017 chính AlphaGo đã tạo tiếng vang lớn khi đánh bại một tuyển thủ cờ vây chuyên nghiệp gốc Hoa là Fan Hui 5 ván liền không gỡ. AlphaGo của Google đã làm được điều kỳ diệu mà DeepBlue của IBM đã làm được với ông hoàng cờ vua đúng 2 thập kỷ trước đó. Sau đó AlphaGo đã đi lòng vòng du đấu đều bất bại, trong đó có lần đã thắng nhà vô địch TG môn này đến 3/0. Nghe đâu, đầu vào của AlphaGo là thông tin của 100.000 ván cờ mẫu và cần sự xuất hiện của con người trong vòng lặp này.
Kinh khủng hơn thế, DeepMind vừa thông báo họ đang tạo ra AlphaGo Zero nghĩa là một cỗ máy học hỏi từ con số 0, học hỏi như một đứa trẻ khi nó chỉ mới biết mút ngón chân, nghĩa là Zero sẽ dần học cách ra quyết định và phán đoán, sau đó tự chỉnh sửa và điều tiết để có kết quả tốt hơn, thứ mà con người ta vẫn dùng từ là ‘’rút kinh nghiệm,’’ và toàn bộ những gì Zero cần là 70 tiếng chơi cờ, vâng, 70 tiếng để có trình độ ngang với má nó là con AlphaGo để có thể đánh bại các kỳ thủ cờ vây tầm thế giới. Sau đó, DeepMind tiếp tục chơi lớn tạo ra con Zero thế hệ thứ hai để nó TỰ huấn luyện nó và Tự chơi cờ trong 40 ngày [nghe như 40 đêm ngày của chúa Jesus trong hoang địa] để có thể thu thập toàn bộ kiến thức cờ vây mà con người từng tích lũy được suốt 1000 năm qua, sau đó nó quay lại đánh bại con AlphaGo tiên tiến nhất hết 9/10 lần giao đấu.
Và, đây là điều nguy hiểm, đến giờ con người chúng ta vẫn KHÔNG hoàn toàn có thể hiểu được con Zero đời hai này đã làm gì bên trong nó để có thể thông minh đến vậy. Nói cách khác, chính chúng ta mới đang kiềm chân sự thông minh của A.I.
Vậy bạn đang thắc mắc nó thông minh ‘’đến vậy’’ là đến cỡ cục kẹo nào phải không. Người ta hay đo sự thông minh của mấy ông thánh chơi cờ bằng hệ số ELO, siêu siêu siêu kiện tướng thế giới thì ELO vào tầm 3500, ELO trên 2500 bên cờ vua đã gọi là Grand Master tức đại kiện tướng thế giới, đỉnh ELO của anh Lê Quang Liêm nhà mình là 2739, cao nhất trong lịch sử hiện đang nắm là đương kim vô địch cờ vua Magnus Carlsen với ELO 2882 mà con ZERO nó sương sương đã có tầm ELO 5000. Đấu trí với con ZERO này quả không phải là ý hay rồi.
Năm 2018, DeepMind thông báo sẽ bán dịch vụ chuyển văn bản viết thành văn bản nói với giá 16 đô/1 triệu ký tự văn bản, đồng thời họ đã tạo ra một trợ lý giọng nói tên Duplex.
Trong khi đó một nhánh khác của Google là Google Brain đang hăm he cho ra một sản phẩm hệ thống tên AutoML, nó vận hành như một DNN điều hành bậc cao nhất, đó là một A.I. có thể tự tạo ra một A.I. khác và nó tự thiết kế ra một mô hình machine learning tạm hiểu là học tăng cường hay học thêm học nếm các kiểu.
Mải nói đến Google của thế giới, ta không nên bỏ quên một Google của Tung Của đại lục, có tên là Baidu. Trên thực tế, Baidu còn làm được một chuyện mà cả con Zero của Google còn chịu thua, dù với con người chuyện này khá đơn giản, đó là chuyển các kỹ năng từ miền này sang miền khác. Nghĩa là sao, bạn tưởng tượng bạn nói 2 con robot nuôi trong nhà câu này ‘’Ê hai đứa, Google và Baidu, hãy chạy đến giữa trái chuối với trái táo mà đứng’’ thì con Google sẽ không hiểu nên làm gì còn con Baidu sẽ tà tà làm theo lệnh. Vì việc nhận diện, hiểu một ngôn ngữ rồi chuyển một tín hiệu âm thanh làm mệnh lệnh, sau đó còn phải hiểu lưới 2D ảo là sao để canh tọa độ ở giữa mà giữa là giữa hai cái gì, lúc đấy lại phải biết chữ ‘’táo’’ bản chất là cái cục kẹo gì và ‘’chuối’’ thì thường sẽ trông ra làm sao để còn xác định bắt hình cho đúng, xong xui hết mới lăn bánh chui và giữa tọa độ 2 thứ đó mà đứng, nói về công nghệ A.I. thì thứ nhiệm vụ đơn giản như cho đứa trẻ 3 tuổi đấy chát và chua như trái me.
Sau chừng cả trăm năm phát triển, giờ đây, ta biết rằng máy móc có suy nghĩ, không những vì nó đã từng pass Alan Turing test hay cả lược đồ Winograd của Hector Levesque đề xuất năm 2011, gọi tắt là Winograd Schema Challenge [WSC], mà vì giờ nó như một Einstein. Einstein vốn tư duy theo cách mà chính các giáo viên của ông không thể hiểu, do đó, có thể họ sẽ mặc định Einstein không thông minh, cũng hệt như cách chúng ta đang nghĩ về máy tính vậy.
Điều quan trọng bây giờ là câu hỏi, ‘’Chúa’’ của những cỗ máy này đang ở đâu, đó là người sẽ tạo nên linh hồn cho những cỗ máy này, phải chăng đó là một nhóm những nhà khoa học đang ngồi đâu đó quanh thung lũng Silicon hay các phòng thí nghiệm bên Tung Của và phần nhiều sẽ dính dáng đến 9 đại gia công nghệ hiện tại mà chúng ta sẽ biết ngay dưới đây.
Chương 2 – Thế giới hạn hẹp của các bộ tộc A.I.
Có một điều mà chúng ta hầu như đã bỏ qua, đó là nhóm những nhà khoa học máy tính đầu ngành đều tập trung ở một nhóm người, một nhóm tuổi và một nhóm những quốc gia rất cụ thể, xuất thân từ một nhóm tầng lớp có cùng giá trị cá nhân lẫn thế giới quan, giống nhau cả về mức độ ưu tiên, tốt nghiệp từ một nhóm trường DH hàng top, chủ yếu là nhóm 8 trường thuộc Ivy League và thể hiện rõ nhất vẫn là sự chênh lệch về giới tính và màu da [Theo thống kê thì số tiến sĩ nữ chỉ chiếm ¼ đến 1/5 trong ngành máy tính và gần 1/3 trong ngành toán/thống kê và đang càng ngày càng giảm sâu]. Do đó, bộ tộc này vô cùng đơn sắc và những thứ họ tạo ra sẽ dễ bị ảnh hưởng bởi của những thiên kiến cá nhân của chính họ trong khi người xài các sản phẩm và nhóm người bị khống chế bởi công nghệ lại là toàn nhân loại.
Từ đây, ta sẽ gọi nhóm những nhà nghiên cứu này là một bộ tộc A.I. và bộ tộc này đang làm gì, họ đang nghiên cứu tạo ra trí thông minh nhân tạo hẹp hay Artificial Narrow Intelligence – ANI, đó là những cỗ máy làm một công việc duy nhất thay cho con người, ví như, việc tìm kiếm thông tin / chụp ảnh / lái xe / mở thẻ tín dụng hay như cả đăng ký vay nợ ngân hàng… Và dần dần họ đang tìm cách tiến lên những sản phẩm trí thông minh nhân tạo rộng, tức những AGI [Artificial General Intelligence], thứ có khả năng tư duy tổng quát chẳng khác nào một con người.
Có một đặc điểm dễ thấy ở bộ tộc này là kiểu khẩu hiệu luôn là kiểu thất bại nhanh chóng và thất bại thường xuyên, nghĩa là họ hay cố tình chọn con đường ‘’tiền trảm hậu tấu hoặc không bao giờ tấu,’’ là kiểu cứ làm tới đi, nghiên cứu thử nghiệm tới đi rồi xin phép hay xin lỗi gì thì cứ để mai tính. Như khẩu hiệu chính thức của Facebook là ‘’Bước đi nhanh chóng và phá bỏ rào cản’’
Cụ thể là dụ lùm xùm bảo mật lớn nhất lịch sử ngành công nghệ số của FB với Cambridge Analytica khi làm lộ thông tin của hơn 50 triệu người dùng năm 2018, chắc chắn trong dụ này cũng lộ cả tấm hình cởi truồng tắm mưa của ai đó hồi năm 90 tuổi, nếu bạn vẫn chưa hiểu chuyện gì có thể xảy ra tiếp theo sau khi lộ thông tin cá nhân thì cứ hiểu như vầy, nhẹ thì thông tin cá nhân của bạn sẽ được bán cho bên quảng cáo rao vặt ‘’khoan cắt bê tông’’ và các công trình thống kê điều tra nghiên cứu gì gì đó, nặng thì thậm chí sẽ gây tác động làm lệch cả kết quả bầu cử tổng thống một quốc gia. Sự thật là trong số 600 nhà lãnh đạo và sáng lập các công ty công nghệ lớn hiện nay, hầu hết đều tự nhận mình là thành viên ủng hộ đảng Dân Chủ, và họ đang trực tiếp kiểm soát lượng thông tin mà toàn nhân loại sẽ ‘’được phép’’ nhìn thấy qua hàng tỉ các kiểu màn hình.
Khi dùng FB trong phần newfeed ta sẽ thấy rõ nhất, rằng việc ta thấy và không thấy gì về thế giới ngoài kia giờ đây nằm gọn trong tay các kỹ sư phần mềm của FB. Nói cách khác, chính họ đang có sức mạnh điều chỉnh thế giới quan của một bộ phận dân số khổng lồ. Chính điều này đã làm Mark Zuckerberg hầu tòa năm 2018 vì chịu cáo buộc dùng thuật toán thao túng mục newfeed cũng như chặn nội dung từ các nhà báo đưa tin cho đảng Bảo Thủ, gây ảnh hưởng đến kết quả bầu cử Mỹ. Thậm chí người ta còn thắc mắc liệu Mark có hay đi uống cà phê chồn với Putin hay không.
Và còn nhiều nhiều dụ nữa liên quan đến chính sách ‘’tiền trảm hậu tấu’’ như việc Google scan lậu sách bản quyền mà không xin phép, chụp ảnh ‘’khu Wowy sống’’ để làm Google map mà chưa qua quận 4 xin phép hay Apple cố tình làm chậm mấy trái táo mùa trước để táo tàu mùa này bán được hơn.
Nhìn vào chính trọng tâm tuyển đầu vào của các trường DH về máy tính ở Mỹ, hầu hết đều rơi vào đào tạo kỹ năng cứng, như thành thạo ngôn ngữ lập trình R và Python, năng lực ngôn ngữ, toán thống kê, thị giác máy tính và cả lý thuyết trò chơi. Từ đó tạo nên một thế hệ sinh viên không mấy hứng thú với những lớp học ngoài phạm vi của ‘’bộ tộc’’ này. Mãi sau này, các trường mới phải bổ sung gấp các môn về đạo đức học và quy tắc ứng xử để đối phó với những thách thức mà kỷ nguyên A.I. đưa ra nhưng có vẻ chưa ăn thua.
Đó là cái chết người của việc có thiên kiến của một nhóm người đang được coi là đấng tạo hóa ra những A.I. tác động đến toàn cầu. Thế không thiên kiến nghĩa là phải làm sao. Nghĩa là bộ tộc này chỉ được có mỗi một thứ là buộc giống nhau, đó là tài năng, là sự thông minh để cống hiến cho nhân loại, còn lại phải đa dạng hóa để ai cũng có tiếng nói khi một sản phẩm A.I. được xuất xưởng.
Thế cụ thể về 3 siêu nhân Gao về công nghệ phía bộ tộc Tung Của thì có gì đặc sắc. Đó là 3 cái tên quen thuộc – Baidu / Alibaba / Tencent, một cán cân đối trọng với 3 ông lớn khác của Hoa Kỳ và của toàn thể nhân loại nói chung, đó là Google / Amazon / Facebook, và 3 cha nội này là ai mà chấp cả giới võ lâm thế kia. Hẳn mấy bạn trẻ Việt Nam nhận ra ngay cha đứng giữa do dạo này được PR ngập hết các trang mạng lẫn các trang báo lá cải thìa.
a. Baidu
Baidu này có gì, Baidu do 3 việt kiều Tung Của ở thung lũng Silicon lập nên vào một trại hè năm 1998, gồm John Wu [Đứng đầu nhóm phụ trách công cụ tìm kiếm của Yahoo], Robin Li [Kỹ sư tại Infoseek] và Eric Xu [nhà hóa sinh]
Sau đó, họ đua nhau tuyển toàn anh tài từ các trưởng top A.I. ở Bắc Mỹ và cả sở tại, trong đó họ mời được cả cao thủ Andrew Ng, một nhà nghiên cứu đang làm cho Google Brain, ông là kỹ sư cho Carnegie Mellon, thạc sĩ MIT, tiến sĩ UC Berkeley và là một giáo sư Stanford về các dự án neuron chuyên sâu. Nhìn thấy chữ ‘’Ng’’ trong tên của cao thủ này hẳn nhiều người sẽ bay vào điều tra kết luận xem cao thủ IT này có phải là một ‘’something gốc Việt’’ đời thứ 18 hay không. Chính Andrew sau này đã giúp xây dựng một hệ thống 1000 máy tính để tự học hỏi mà không có sự can thiệp của con người, nó được cho nhận diện mấy con mèo trong hàng loạt các video trên Youtube [chắc là trừ mấy con mèo của Datmaniac]. Cuối cùng, sau hàng triệu giờ học hỏi, con A.I. này đã biết ‘’mèo là gì’’ và tự tin có thể nhận diện được đâu là mèo, đâu là cọp và đâu là cô hàng xóm. Xuất sắc.
b. Alibaba
Chữ A trong bộ tộc B.A.T. này thuộc về tập đoàn Alibaba [Chỉ là Alibaba thôi chứ không có cướp do cướp đã bị tập đoàn này bán sạch, tập đoàn này cái gì cũng bán, bán không trừ thứ gì trên đời, miễn là thứ đó có trên đời]
Alibaba là một tập đoàn trung gian hùng mạnh nối người mua và kẻ bán, ở Việt Nam thì sẽ bị gọi là một con ‘’CÒ’’ không hề bé bé nhưng là ngược lại, đó là niềm khao khát vô bờ bến của những em nhỏ cơ nhỡ ví như Tiki, Lazada, Sendo hay Shopee này nọ. Mấy em chỉ như 4 tên cướp thôi, vậy chi là còn thiếu những 36 tên nữa để đấu lại một Alibaba hùng mạnh như anh đây. Chưa kể năm 2016 anh Alibaba còn cao hứng chẳng những không giết mà còn mua đứt 1 tên cướp con tên Lazada về đấm lưng với giá tỉ đô.
Người đứng đầu Alibaba không phải là Alibaba mà lại là một nhà giáo tên Jack Ma [Mã Vân], ông chuyên gia mặc đồ truyền thống kiểu võ sư Diệp Vấn, Jack Ma từng là một giảng viên môn English ở đại học Hàng Châu với mức lương 12 đô/tháng. Bởi người ta nói, đừng trả mấy đứa dạy tiếng Anh lương thấp quá kẻo nó lại làm tỉ phú mất. Jack Ma chưa từng biết viết mã code, nên ông mướn một đám coder về làm cho mình và quyết tạo ra một thứ lai tạp giữa Amazon và eBay cho thị trường Tung Của. Cho những ai chưa biết thì sự khác biệt lớn nhất giữa Amazon và eBay là một bên hệt như sàn đấu giá trực tuyến nơi bạn hay lên để săn đồ secondhand giá hời do người bán họ không dám quá nói thách [eBay], một bên bạn thích mua đồ mới toanh lẫn có sự đảm bảo chất lượng của bên trung gian [Amazon]. Một trong những trang của Alibaba có thể kể đến là Taobao, nơi cả người mua và người bán đều không phải trả phí giao dịch [đúng là ‘’Tao bao’’ có khác] nhưng bù lại họ chơi chiêu mà nhiều mô hình e-commerce thời nay dần phải đi theo, là mọi thứ miễn phí trừ việc bạn có thể muốn trả phí để được hiện lên sóng [Chứ sao nữa, không lẽ người ta ‘’cạp đất mà ăn’’]. Nghĩa là tao không thu phí thằng nào nhưng thằng nào tình nguyện trả phí thì tao có sự ưu tiên nhẹ về mặt chỗ đứng trong một căn phòng be bé [đúng Tung Của nói chuyện lòng vòng quề dốn], thậm chí họ còn tạo ra Alipay để mô phỏng hẳn dịch vụ thanh toán trực tuyến Paypal. Năm 2017, thậm chí, Alipay còn gây tiếng vang bằng trò ‘’Cười để thanh toán’’ [Smile to pay]
Chẳng kém cạnh gì loa thông minh Alexa đình đám của Amazon hay Home của Google, Alibaba có cho mình một đứa tên Genie X1.
Thậm chí, trước cả khi cửa hàng Amazon Go đầu tiên được đưa vào hoạt động tại Seatle thì Alibaba đã cho mở cửa Hema như một tổ hợp bán lẻ tự động với những tính năng giống hệt.
Jack như theo sát gót đến từng động tĩnh của người chèo đò đồng cấp bên Amazon là tỉ phú quốc dân Jeff Bezos, khi Jeff mua lại tờ Washington Post [WP] năm 2013 thì 2 năm sau Jack cũng mua lại South China Morning Post [SCMP], chỉ khác mỗi điều, mua xong, Jack càng thân thiết với chính phủ hơn do tờ SCMP hay cố tình post mấy bài tiếng Anh xỏ xiên Đảng của chú Tập trong khi Jeff mua xong WP thì bỗng hóa thành kẻ thù của Nhà Trắng do WP hay có mấy bài phê phán mấy chính sách của căn hộ một màu này.
c. Tencent
Câu hỏi thú vị đầu tiên đập vào mắt và mí mắt bao người là Tencent có họ hàng gì với cha 50 Cents đình đám trong làng rapper da màu hay không, hay chỉ đơn giản là khác về tỉ giá hối đoái giữa đồng cent 2 nước. Thú vị thay, giá trị ngày nay của 50 cents lại thua Tencent. Hài.
Ban đầu, 2 người Tung Của tên Ma Huateng chỉ định ngồi lại với Zhang Zhidong để tạo ra một sản phẩm chát chít và nhắn tin nhanh tên OICQ, cho đến năm 2011 thì Tencent cho ra Wechat, chính thức cạnh tranh với Facebook toàn cầu. Dù cũng được tính là con rể của Tung Của [chính xác là Tàu Việt] nhưng khi FB của Mark Zuckerberg chính thức bị Tập cô lập thì cũng là lúc Wechat bùng nổ ở đất nước tỉ dân này.
Nếu nghĩ thế này, Wechat có 1 tỉ người dùng hàng tháng và hầu như đều là người TQ và đang sống san sát nhau tại một vùng đất rộng lớn phía Bắc Lạng Sơn trong khi Facebook có tầm 2 tỉ người dùng nhưng lại là người dùng rải rác toàn cầu. Thế xét về mặt kinh doanh, chưa chắc Wechat đã thua Facebook. Thậm chí Wechat còn nhắm đến như một phần mềm đột phá kiểu ‘’một phần mềm cho tất cả,’’ nghĩa là hàng ngày bạn đụng phải bất kỳ chuyện quái gì từ chó cắn, tủ đè đến trời sập bạn cũng sẽ có phản xạ đầu tiên là mở Wechat lên đầu tiên và cầu cứu cộng đồng mạng, hi vọng có cách xử lý, một dạng sản phẩm như điện thoại Viettel lai Facebook và Google trong tay một khách hàng Việt.
Nói về công nghệ, Tencent có phần còn nhỉnh hơn Facebook, do không có gì ngoài ngân lượng nên họ có cho mình trợ lý ảo Xiaowei, có Tenpay để thanh toán, có dịch vụ đám mây Weiyun, có hãng phim Tencent Pictures còn phòng thí nghiệm YouTu Lab của họ thì vẫn đang dẫn đầu TG về nhận diện khuôn mặt và đồ vật. Và rõ ràng, trong năm 2018, Tencent đã trở thành một con rồng châu Á thực thụ và chính thức qua mặt cả cầu rồng Đà Nẵng và cả Facebook để trở thành một mạng xã hội có giá trị lớn nhất toàn cầu. Đến đây ta phải công nhận chủ tịch Tập đúng là đang nắm giữ bí kiếp luyện rồng như kiểu Hiccup trong phim. Ông không tạo ra rồng hay xăm hình rồng nhưng ông thuần được nó và không bị nó nướng, ngược lại, nó mà dám hó hé là ông nướng nó.
Có điều này cũng vô cùng đáng suy nghĩ, rằng chỉ chưa đến 20% lợi nhuận của Tencent đến từ quảng cáo trong khi con số này ở Facebook đang là 98%. Đáng quan ngại sâu sắc.
Chưa kể nói về mua sắm, doanh số của Mỹ phải gọi doanh số của thị trường Tung Của là cụ xưng cháu. Từ Thanksgiving đến hết Cyber Monday [tầm 4 ngày], khách hàng của Amazon đã từng đạt kỷ lục đặt 140 triệu sản phẩm trong khi chỉ trong 24 giờ của ngày lễ độc thân ở Tung Của, Alibaba đã có thể cán mốc 812 triệu đơn hàng. Mỗi năm, người Trung Quốc chi tới hơn 1.000 tỉ đô cho tiêu dùng và đâu đó 30 tỉ đô để cầm đi lòng vòng đầu tư mạo hiểm vào các công ty công nghệ lớn ví như Tesla, Uber, Lyft hay Magic Leaf [mấy cái kính đeo thực tế ảo thường là sản phẩm của hãng Magic Leaf này]
Thậm chí, khi nhắm hàng nào ngon, họ thậm chí còn không buồn đầu tư, họ mua đứt luôn như dụ Alibaba năm 2016 quăng ra 100 triệu đô lụm cái start-up về nhận diện khuôn mặt tên Zoloz ở Kansas. Mỹ giờ như kiểu một cái chợ trời công nghệ để mấy anh nhà giàu phía Tung Của rảnh rảnh lại quăng tiền ra lụm về lắp vào xài chơi.
Do thị trường tiêu dùng nghìn tỉ của Tung Của là quá hấp dẫn cho bất kỳ nhà tư bản giãy chết nào nên cũng ngày càng nhiều mấy chú công nghệ cả lớn cả nhỏ đều muốn nhảy vào kiếm chát nhưng trước tiên đều phải ký giấy nộp lại ‘’bí mật làm ăn’’ dưới cái tên chính trị rất kêu là ‘’chuyển giao công nghệ’’ cho phía chính phủ sở tại. Điều này làm cho công nghệ của Tung Của tăng nhanh như vũ bão trong thời gian bão lũ vừa qua. Thậm chí còn lòi ra cái trò đòi ‘’lưu trữ dữ liệu cục bộ,’’ nghe chẳng khác mấy dự luật an ninh mạng của ta từng làm mưa gió một thời. Mục đích y hệt, để chính quyền có thể rà soát thông tin và phá hỏng mã hóa bất cứ lúc nào cảm thấy tâm trạng có phần chán ăn hay chó cắn. Nghĩ đơn giản kiểu ‘’Tèo, nhà ta là hộ gia đình văn hóa 5 năm liền, luôn đề cao tinh thần dân chủ, nên con hoàn toàn có thể vào mạng thoải mái, muốn làm gì thì làm nhưng cái máy tính, cụ thể là cái màn hình phải ở bên phòng bố, thế nhé, chào quyết thắng’’
Tung Của đang dần triển khai dùng hệ thống điểm tín dụng để quản lý chặt người dân, và chính người dân có vẻ cũng không phản đối gì cho lắm vì một sự thật, như chính Robin Li, nhà đồng sáng lập của Baidu đã từng có lần nhận định thẳng thắn về điều này, rằng người dân Tung Của có vẻ không cần cái tự do tối thượng và sự bảo mật thông tin cá nhân kiểu như Apple đang làm với dân phương Tây, họ ít nhạy cảm hơn, họ hay để ý khóa két sắt hơn là khóa điện thoại hay lock màn hình máy tính lúc ra ngoài, tất cả những gì họ cần là sự tiện nghi, an toàn để sinh sống. Nếu chính phủ lo được điều đó thì chính phủ muốn xem hình con gái 2 tuổi của họ thì thoải mái. Thậm chí là ngược lại, họ lại hóa ra hành xử tốt lên, dù là miễn cưỡng, khi người dân Tung Của có vẻ vô cùng thượng tôn các luật lệ internet do nỗi lo sợ bị chụp hình ném đá, sợ bị tố cáo, bị XH bài trừ và bị mời lên phường uống trà ăn bánh. Dù sao, tác giả cũng đã nhận định Tung Của ngày nay đang dần bộc lộ sự độc tài hơn hẳn các thời lãnh đạo trước đó kể từ thời Mao Trạch Đông với dụ đàn áp Phật giáo Tây Tạng hay thời Đặng Tiểu Bình cùng sự kiện Thiên An Môn bất tử năm 89.
Tháng 3/2018, Đảng chính trị của ông Tập đã ra quyết định bỏ giới hạn nhiệm kỳ, nghĩa là như Putin, Mr. Tập giờ đây có thể ngồi mãi ở vị trí chủ tịch nước tới cuối đời.
Thực sự, Tung Của đang là một lực lượng địa chính trị quá hùng mạnh để có thể bị lật đổ. Họ đang gây áp lực lên nhiều quốc gia với một kế hoạch dài hạn mang tên Vành đai và con đường [Belt and Road initiative] hòng khôi phục lại con đường tơ lụa [silk road] huyền thoại 2000 năm trước, và lần này, hiển nhiên là không phải để bán ‘’tơ lụa’’ nữa, và chú Mỹ ngồi đầu bên kia đại dương có vẻ rất không vui vì điều này và đã liên tục cảnh báo các quốc gia đồng minh trong khu vực Ấn Độ – Thái Bình Dương rất có thể sẽ trở thành nạn nhân của thứ ‘’kinh tế kẻ cướp’’ [Predatory economics] này. Mỗi năm Tung Của vẫn đang chi đều 150 tỉ đô cho 68 quốc gia để nâng cấp hệ thống cơ sở hạ tầng, đường xá, xây thêm cầu khỉ lẫn lời hứa cung cấp các khoảng vay ước tính hàng nghìn tỉ đô cho 126 quốc gia ‘’chiến lược’’ của mình.
Trong tương lai, nếu không phải bằng chổi lông gà và võ cổ truyền thì chiến tranh ắt sẽ diễn ra thông qua mã hóa và nói về điểm này, Mỹ đang ra những nước đi rất khác Tung Của trong khi cả hai đang chơi trên cùng một bàn cờ. Còn nhớ năm 2017, khi bộ quốc phòng Mỹ nhờ sự can thiệp của Google trong một dự án về thuật toán chiến tranh mang tên Maven nhằm giúp nhận diện sự vật. Sau này, khi mọi chuyện vỡ lỡ ra, khi các nhân viên Google biết họ đang làm việc cật lực đổ nước mắt sôi mồ hôi để hỗ trợ cho một dự án quân sự của Nhà Trắng, họ dỗi ra mặt và hơn 4000 con người đã thực ký vào biên bản phản đối, sau đó nhiều người trong số đó thậm chí còn chọn nghỉ việc tại Google để dằn mặt mọi thứ. Dẫn đến, Google sau đó đã phải tuyên bố sẽ không tái ký hợp đồng với bộ Quốc Phòng.
Điều tương tự đã từng xảy đến với một hợp đồng trị giá 10 tỉ đô giữa Amazon với lầu năm góc, nhưng sau đó CEO của Amazon Jeff Bezos đã lên tiếng, rằng ‘’Nếu các công ty công nghệ lớn đều quay lưng với Bộ Quốc Phòng Hoa Kỳ thì đất nước này sẽ sớm gặp nguy.’’
Đỉnh điểm của những vấn đề do chính từ những chính sách tự do dân chủ quá mức gây ra là dụ lùm xùm giữa Apple và FBI năm 2016 quanh một dụ án liên quan đến tính bảo mật sau một vụ nổ súng tại San Bernadino ở Cali. Khi cảnh sát cần xin pass để đột nhập vào điện thoại riêng của kẻ khủng bố để phá án thì mặt Tim Cook [Một nông dân chuyên trồng táo Mỹ có tiếng] lại có vẻ táo bón và có phần khó ở. Giữa một bên là nhà làm luật và cảnh sát an ninh [Việt Nam ta hay gọi là chính quyền hay công an phường], một bên là nhà cung cấp thiết bị bảo mật hàng đầu thế giới, lý luận của hai bên hẳn là đều có lý và có chí. Người nông dân biết phải làm sao. Cuối cùng, chính quyền đã tự bẻ khóa con iphone đấy bằng vài cây búa hay một cọng kẽm gì đó mà không cần sự cho phép của người nông dân nọ.
Điều này hoàn toàn, hoàn toàn sẽ không có cửa xảy đến cho BAT phía Tung Của, vì sao ư, vì đây là Tung Của, vì trên nói giữa và dưới phải nghe, và vì họ đã và đang ứng dụng quá tài tình hệ thống Điểm Tín Dụng của mình để thao túng người dân [Vài đảng viên đảng cánh tả có thể gọi đó là hành động mị dân, nhưng điều quan trọng nhất vẫn là dân chúng nghĩ họ đang bị mị hay được mị], điều đó sẽ cho phép ‘’người đáng tin cậy được tự do hoạt động như trên thiên đàng, trong khi kẻ bất tín sẽ bị kiểm soát từng bước đi.’’
Và điều này bước đầu vô cùng thành công khi được thử nghiệm ở thành phố Vinh Thành, 740.000 dân, mỗi người ban đầu được cấp 1000 điểm, làm việc ‘’trượng nghĩa’’ như dắt cụ già và gái đẹp qua đường sẽ được cộng 30 điểm, làm mấy trò mèo như thọc gậy bánh xe, ăn cháo đái bát hay qua cầu rút ván sẽ bị phạt gấp 8 lần tội vượt đèn vàng… Tất tần tật lại, họ sẽ được tổng kết xếp hạng thi đua, như đang là A hay A-, B hay C. Để rồi nhóm A thì được hưởng nhiều phúc lợi xã hội và nhìn chung là tự do ‘’trong khuôn khổ,’’ còn nhóm C thì liên tục bị chèn ép và phải trả giá cho những hành động của mình, thực ra nhóm C đôi lúc cũng muốn lương thiện nhưng ai cho nhóm C lương thiện, vì thế nhóm C liên tục bị XH nhìn bằng 2/4 con mắt để cuối cùng làm gì cũng khó khăn hơn và rớt xuống đáy nồi – những kẻ nhóm máu D và D-
Ta có thể nhìn thấy điều tương tự trong một series phim khoa học viễn tưởng của Anh đang chiếu trên Netflix tên Black Mirror [Gương đen]. Không đâu xa, ngay Thượng Hải giờ đây, tương lai đó đã tới, một tương lai của việc quản lý XH bằng một thuật toán Bid Data trên cơ sở điểm tín dụng xã hội, hay còn gọi là Public Credit Score.
Ngay trong cuộc đua ‘’quản lý XH’’ này, Alibaba cũng đã có sản phẩm cho riêng mình, mang tên dịch vụ tín dụng Zhima, liên kết điểm của bạn với những thứ đồ mà bạn chọn mua và danh sách bạn bè của bạn trên mạng, ví dụ mua tã giấy Bobby hay ba-con-sâu sẽ được cho là hành vi có trách nhiệm và đáng nhận 2 phiếu bé ngoan còn việc chơi game quá 2 phút rưỡi/ngày sẽ bị coi là hành vi tiêu cực và sẽ sớm bị mời phụ huynh và trừ hai điểm hạnh kiểm của cả xóm và toàn phường sẽ bị đánh rớt thi đua năm đó.
Chính cách ‘’chia để trị’’ của chính phủ Tung Của đang phong tỏa các doanh nghiệp của chính nó khỏi sự cạnh tranh khốc liệt của phương Tây và thế giới. Ý tưởng về splinternet [chia nhỏ internet] đang dần thành hiện thực, tất cả đều phải được sự thông qua nghiêm ngặt của Bắc Kinh trước khi những gói ‘’thông tin’’ có thể được viện trợ về tay người dân.
Bên cạnh đó, Tập đang dùng những gói hồi hương vô cùng hấp dẫn để hút trở lại những nhân tài về nước để xây dựng quê hương giàu đẹp. Những Andrew Ng, Robin Li, Pony Ma, Tony Zhang và hàng nghìn những anh da vàng trắng trẻo, kính cận, đầu hói nhẹ ùa ùa hồi hương vác theo cả tấn tấn tri thức về trí tuệ nhân tạo và công nghệ phần mềm được bơm đầy từ những kho tri thức lớn của nhân loại như MIT, UC Berkeley, Harvard lẫn Oxford hay Cambridge các kiểu.
9 đại gia công nghệ ngày nay của thế giới, có thể kể đến bao gồm, 6 của Mỹ và 3 của Tung Của, đó là những cái tên mà cả những nông dân trồng lúa nước tít vùng sâu vùng xa cũng hẳn đã từng nghe qua vài cái trong lúc lướt web, đó là Google – Microsoft – Amazon – Facebook – IBM – Apple – Baidu – Alibaba – Tencent
Từ đây ta sẽ gọi nhóm 6 ông của Mỹ là G-MAFIA với anh Google là nhân vật mạnh nhất trong đội hình MAFIA toàn sao này. 3 ông của Tung Của ta sẽ gọi là nhóm BAT, hệt như hình ảnh một mình BATman chống lại cả một biệt đội siêu anh hùng G-MAFIA bước ra từ Marvel mà dẫn đầu là ông chú già với khả năng ‘’cái gì cũng biết’’ – Google.
Có một lý thuyết toán học thú vị gọi là ‘’Sáu mức độ tách biệt’’ [6 degrees of separation] nhằm lý giải cách con người ta được móc nối với nhau, và hẳn những mô hình mạng XH, các tổ chức đa cấp hoặc chính Linkedin sẽ quan tâm đến khám phá này. Nghĩa là sao, là cái người Việt ta hay gọi là ‘’Bạn của bạn’’ [a friend of a friend], ví dụ như bạn quen tui, mà tui là cháu đích tôn của bà Hai, bà Hai là thông gia hụt với bà Ba, bà Ba là hàng xóm sát nách với bà Tư, bà Tư là vợ chẵn của ông Năm, ông Năm có người anh họ sinh đôi thất lạc sau chiến tranh hạt mít là ông Sáu đang làm nail bên Cali. Lý thuyết này nói, nếu thông qua tui, bạn khó lòng quen ai là bạn ông Sáu Cali nổi, trung bình thì bạn sẽ quen biết tới ông Sáu là hết cỡ, và tôi cá là khi bạn gặp ông Sáu và biết ông Sáu có quen tui, bạn sẽ phát ra câu, kiểu ‘’Ồ, thế giới này thật là nhỏ như cái lỗ mũi ấy”
Bạn cách người thân bất kỳ nào đó của bạn một đến hai độ, và theo nghiên cứu, dù bạn có dùng hay là không các sản phẩm công nghệ thì bạn vẫn đang cách Facebook một đến hai độ, cách Amazon Prime hai đến ba độ, cách Microsoft và IBM đúng một độ. Thời kỳ mọi người đều biết cái gì đó về công nghệ đã dần đến.
Bạn có biết vì sao máy tính hay A.I. cái gì cũng biết không, vì chính cuộc sống của bạn trong vòng 2 thập kỷ qua đã giúp những chiếc máy vô tri vô giác này thu thập một lượng dữ liệu khổng lồ về đời sống thực tế. Ví như một người làm công lương 5 triệu một tháng sẽ có thói quen đi nhậu 8 lần một tuần, hay đến công ty lúc 10h sáng và check FB 81 lần một ngày, post đâu đó 8 tấm hình và 2 status vào giờ nghỉ trưa kèm theo cứ 2 tháng lại dắt vợ đi Dubai mua dép Lào, 3 tháng lại đổi biển số xe hơi vì hình đều được ‘’cúng FB’’ đều đều. Chỉ mỗi một điều mà A.I. sẽ không bao giờ hiểu là lương cứng 5 triệu không có nghĩa là tổng thu nhập sau thuế là 4 triệu 9. Trong 20 năm vừa qua, biết bao thiết bị di động đã và đang ‘’theo dõi’’ từng động thái nhỏ nhất của chúng ta và đưa vào bộ nhớ để học máy, từ vật sát sườn là điện thoại thông minh, sau là đến TV thông minh, máy tính thông minh, tablet thông minh, đồng hồ thông minh, camera thông minh, mấy chục cảm biến thông minh và cả một hệ thống đồ sộ gồm hàng xóm tức phụ huynh đám con nhà người ta, tổ dân phố lẫn công an phường không thông minh lắm vây quanh mỗi hộ cá thể gia đình.
Để rồi, giờ đây, mọi thứ, từ thông tin, sở thích, bệnh án, quan điểm chính trị lẫn hình ảnh cá nhân của ta và cả những người thân, không thân và sắp thân lẫn cái mặt con pet nhà hàng xóm nuôi, thứ ta thích thật, thứ ta chỉ tưởng ta thích, thứ ta căm thù ngầm lẫn thứ ta chỉ tưởng ta căm thù nhưng chỉ vì ta quá yêu và nhiều nhiều những phân tích sơ bộ lẫn chuyên sâu về hành vi tiêu dùng của ta đều có hết đâu đó trên mạng, ta chỉ không thấy mà thôi. Thế nên, có thể nói, ngay lúc này đây bạn thích mua gì lẫn bạn rồi sẽ thích mua gì trong tuần tới, mạng internet đều ‘’biết’’ cả, đó gọi là cái kinh khủng nhất mà cái gọi là Big Data đã và đang làm với mỗi chúng ta. Nói một cách triết học, thì đau nhất là có vẻ chúng còn ‘’hiểu’’ về bản thân ta còn hơn ta hiểu về chính mình. Nếu không tin bạn cứ thử lên Youtube tìm clip hay lên Google đánh vào ô search chữ mua từ điển Anh – Mỹ [từ điển dịch từ tiếng Anh sang Mỹ], chỉ chừng vài phút sau, các quảng cáo sẽ ‘’tình cờ có chủ ý’’ hay ta vẫn hay gọi là randomly hiện ra các loại từ điển hay ho đâu đó khắp màn hình của bạn lúc bạn đang bận làm chuyện khác và quên béng đi chuyện hồi nãy, đó gọi là những cũ hích tâm lý [nudge] để ta nhớ rằng ‘’À phải rồi, ta đang muốn MUA một cuốn từ điển, quên mất’’ rồi thì ta lại càng bấm vào nghía mẫu mã rồi coi giá hay tìm voucher, ta càng nhìn cái gì lâu, máy tính sẽ ‘’biết’’ ta đang quan tâm cái cục kẹo gì đó, rồi vì nó thông minh, nó sẽ loại trừ ra để đoán khả năng cao nhất là ta đang muốn MUA cái cục kẹo gì trong một mớ cục kẹo mà nãy giờ ta bỏ thời gian nhìn, từ đó nó sẽ gợi ý ta MUA đi, MUA nữa đi. Một xã hội đậm chất tiêu dùng quay cuồng trong chữ MUA và BÁN.
Có thể nói A.I. của G-MAFIA nghe có vẻ rất gì và này nọ nhưng tất cả vẫn đang bị kiềm chế bởi một thứ không thể tránh khỏi – Phần cứng.
Khi càng đi sâu vào lĩnh vực trí tuệ nhân tạo rộng [AGI], các nhà khoa học lại tin rằng ta đang rất cần một phần cứng A.I. tùy biến. Trước thời của von Neumann, mọi thứ đều tách biệt ra, dữ liệu nằm một chỗ và các chương trình nằm một bên, cho đến khi xuất hiện cấu trúc của von Neumann, giờ đây cả chương trình lẫn dữ liệu đều nằm gọn trong bộ nhớ của một máy duy nhất, vẫn đúng cho đến tận thời của Desktop [Máy tính để bàn] lẫn Laptop [Máy tính để đùi] ngày nay, không biết sau này có stomachtop hay chesttop gì đó không, tức máy tính để bụng và để ngực vì có nhiều đứa thích vừa nằm vừa lướt Facebook cho tiện hay thậm chí là có cả Toptop không chừng, tức máy tính để đầu vì ngày càng nhiều tín đồ công nghệ đang phải quỳ lạy một cỗ máy mỗi ngày, hình tượng hóa lên thì như kiểu tinh tinh thờ nải chuối cau.
Vậy tóm lại, dữ liệu [Data] sẽ chạy qua lại giữa bộ xử lý A [Processor] và bộ nhớ B [Memory] để giải quyết công việc cho ta. Do đó giữa A và B đòi hỏi một con đường 32 làn xe phải to như đại lộ Nguyễn Văn Linh hoặc hơn [trong ngành gọi là mấy dây bus], nếu không máy sẽ sớm nóng lên quá 37 độ, rung lắc dữ dội, kêu meo meo hay thậm chí là tắt cái phụp rồi lăn đùng ra đó. Vấn đề là dù khâu A có nhanh như Lamboghini Aventador nhưng khâu B lề mề cám lợn thì tất cả đều phải ùn tắt giao thông, đây là điều mà ai xách xe đi từ Bitexco về Gò Vấp tầm 5h chiều là đều thấu hiểu cả, vấn đề này còn được biết đến với cái tên hiện tượng ‘’Thắt cổ chai von Neumann’’ và nói luôn thắt cổ luôn là một vấn đề lớn của con người còn thắt cổ chai thì đã và đang là một vấn đề luôn lớn đối với A.I.
Tưởng tượng, vợ bạn đang ngồi làm móng trong nhà thì ngẩng đầu phán dõng dạt ‘’GỌT XOÀI’’ thế là giọng nói the thé của cô vợ bạn chui tọt qua 12 dậu mồng tơi xanh rờn rồi đi vào khe cửa nhà hàng xóm chạy ngược vào loa thông minh Alexa với tốc độ Mach 1, nó nhanh chóng được chuyển từ dạng sóng âm về dạng tín hiệu số, lưu lại, phân tích sơ bộ và được gửi đến một ‘’đám mây’’ gần nhất để chờ phản ứng, sau đó trả thông tin phản ứng được trả về lại con Alexa và nó nhanh chóng phát ra âm thanh nổi ‘’Okay ma’am’’ rồi quay qua hì hục xỏ dép chạy ra chợ mua xoài về gọt thì hết tầm 2 giây, và dù thế tính ra đã là quá chậm chạp, sau chừng 2 giây cô vợ bạn đã hết thèm chua và sống chết đòi đập máy chết tiệt kia. Đó là lý do mấy ông cứ hay thèm phở và hủ tiếu bò kho.
Nói cho công bằng thì trễ 2 giây để Alexa trả lời một yêu cầu gọt xoài là không tệ, cũng chẳng phải chuyện gì lớn, quan trọng là xoài thì vẫn còn đầy ra và mắm đường thì luôn có sẵn, nhưng nếu con xe Autopilot [xe tự hành] của Tesla mà phản xạ chậm 2 giây thì hẳn sẽ có khối cột điện và chân cầu gãy đổ mất. Giải pháp duy nhất lúc này là dời thiết bị về gần nguồn dữ liệu hơn để giảm độ trễ [lagtime] và lại tiết kiệm được băng thông. Hiện tại giải pháp này được biết đến với cái tên điện toán ranh giới [Edge Computing], đây thực là một bước tiến lớn nhằm giảm tải cho điện toán trung tâm [Central Computing], là điều mà cả mấy hãng sản xuất thiết bị lớn là Apple, chú Sam và chú Life Good đều đang rất quan tâm và lót dép hóng. Nghĩa là, thay vì gặp 6 anh lớn G-MAFIA trong cùng một đám mây to, chúng ta sẽ sớm phải mời họ bước vào mọi thiết bị mà ta cầm trên tay lẫn nhét trong đũng quần. Đây là một bước tiến lớn trong công cuộc cải tiến phần cứng để theo kịp đà phát triển mạnh mẽ của cộng đồng A.I. nói chung.
Nhưng khi nói về điện toán học chuyên sâu, ta sẽ cần một phần cứng chuyên dụng, vì sao, vì nó cần rất rất nhiều năng lượng. Về cơ bản đó là một hệ thống ‘’bào’’ năng lượng được tạo nên bởi các phép toán đại số tuyến tính dày đặc bên trong.
Khi nói về phần cứng, người ta hay gọi là độ ‘’mạnh’’ của một cỗ máy, cái dụ này mấy game thủ rất rành. Vì khi nghiên cứu huấn luyện cho một mô hình thị giác máy tính phức tạp, thời gian cần sẽ là vài tháng, mỗi lần hiệu chỉnh là lại phải ăn 90 gói mì để chờ máy chạy ra kết quả kế tiếp, nhưng nếu trong tay ta sở hữu một cỗ máy trâu hơn, mỗi lần thay đổi, kết quả mới sẽ trả ra trong vòng vài ngày, thậm chí là vài giờ. Do đó, con người càng ngày càng cần một cỗ máy mạnh hơn, pin trâu hơn để khả thi hóa những thí nghiệm cho những ý tưởng ‘’trên trời’’ nhất. Và bọn chúng được gọi với cái tên rất kêu là supercomputers hay những siêu máy tính.
Đó là lý do Google đã tạo ra silicon tùy biến của họ mang tên TPU [Tensor Processing Unit] để chuyên phục vụ cho trí tuệ nhân tạo và học máy với kích cỡ chỉ bằng một ổ cứng thông thường. Ngoài ra, TPU còn dùng hỗ trợ các mô hình học chuyên sâu trên mọi câu trên Google Search. Theo trang Tinh Tế thì 1 bộ xử lý TPU có thể xử lý đến 100 triệu tấm ảnh mỗi ngày. Khác với CPU, TPU dùng ít bit hơn để tính toán trên cùng một số lượng bóng bán dẫn và như phần mở rộng tăng cường, TPU chỉ để xử lý những tác vụ liên quan đến machine learning là chính.
Câu chuyện giữa Google và Github [nền tảng trực tuyến nguồn mở lớn nhất thế giới, rất quan trọng với 9 đại gia công nghệ nói chung] hệt như cậu chuyện Lưu Bị 3 lần ghé lều tranh cầu Gia Cát Lượng, trong khi Tào Tháo Google cố đủ mọi cách mua lại cha quân sư Github này thì cuối cùng gã Lưu Bị Microsoft từ đâu rớt xuống lại xuất hiện đúng lúc và cưỡm đi mất. Với những ai chưa biết Github, có người còn bảo nó như một Facebook thứ hai cho bọn lập trình viên, nó vừa như một mạng xã hội, vừa như một cái kho lưu lại mã nguồn Git cho các dự án phần mềm. Khi bạn lập trình mà lỡ tay xóa đi đoạn code nào thì bạn sẽ rất quý những gì phần mềm quản lý Git làm cho bạn.
Tiến một bước gần hơn cấu trúc của von Neumann vẫn đang dùng cho các loại máy tính thông dụng ngày nay, là đời sau của con Watson, IBM đã giới thiệu một con chip thần kinh mới tên TrueNorth trong một nỗ lực mới nhằm mô phỏng các hành vi của não bộ con người. Thậm chí nó còn mạnh đến nỗi có vẻ phá vỡ được nút thắt cổ chai trong cấu trúc của von Neumann. Nói về độ mạnh của một con chip, ta hãy xem ví dụ bên dưới.
Ví dụ máy tôi đang cầm là một con Dell mua xài đã được chừng 4 năm có mã chip là intel core i5 – 7200U CPU @ 2.50 GHz [4CPUs], ~ 2.7 GHz tức chip của hãng Intel với 2 nhân thực [nhân nôm na là bộ vi xử lý gắn trên cùng 1 chip] nhưng do là dòng laptop nên tôi đoán có cả hyper threading tức có dùng chip lõi kép nên chỉ có 2 nhân vật lý [nhân thực] và có thể sẽ có thêm 2 nhân ảo là 4 kèm theo 4 luồng tức mỗi nhân chỉ có 1 luồng hay 1 đường truyền tới nhân đó. Nhân càng nhiều, luồng càng nhiều, máy càng mạnh, càng tốn điện và chạy càng nóng, hết. Xung nhịp con Dell nhà tôi là 2.50 GHz [tức số clock cycle] nghĩa là mỗi giây nó có thể thực hiện được 2.5 tỉ phép tính [basic operation], và khi cần có thể được ép xung [Turbo Boost] lên thành tốc độ 2.7 tỉ phép tính một giây. Số 7200U nghĩa là chip của tôi thế hệ thứ 7 [tức Sky Lake] và U là viết tắt của dòng chip ‘’Ultra-Low power’’ nghĩa là dòng chip siêu tiết kiệm điện năng. Còn số 200 ở giữa chỉ kiểu như là mã sản phẩm SKU.
Vậy, con chip TrueNorth, đứa con cưng mà IBM gọi là brain-inspired computer hay máy tính lấy cảm hứng từ não người là con chip cỡ nào. Máy của tôi với bạn, nếu có đánh Liên Minh hay cày Dota gì gì đi nữa thì ra Phong Vũ lụm con corei9 tức lõi 8 nhân 16 luồng là quá đủ phê pha thuốc lào rồi mà con TrueNorth này nó sương sương có 4096 lõi nhân, trên mỗi lõi lại được tích hợp 256 nơ-ron có thể được kích hoạt để lập trình, tính ra nó có hơn 1 triệu nơ-ron, mỗi nơ-ron lại có 256 khớp thần kinh [synapse] có thể được lập trình. Số bóng bán dẫn cơ bản đã đạt con số 5.4 tỉ bóng. Chip lại vô cùng tiết kiệm điện năng với mật độ năng lượng [power density] chỉ bằng 1 phần 10 nghìn so với chip thường. Một quái vật thật sự bà con ạ. Chơi vậy ai chơi lại.
Tóm váy lại, ở Mỹ, kỷ nguyên A.I. dường như đang phục vụ lòng vòng 3 ông trùm – Quốc Hội Hoa Kỳ, Phố Wall và Thung Lũng Silicon. Nói theo ngôn ngữ bình dân là A.I. đang được tạo ra để phục vụ cho chính trị/quân sự – thị trường tài chính và các khu công nghệ cao và vấn đề là chưa có một văn bản thống nhất trên con đường phát triển A.I. ở Hoa Kỳ. Trong khi đó, Tung Của cùng các chiến lược dài hạn của Tập thì có đấy.
Dù vậy, ở Mỹ, thực có một hiệp hội hay gọi là Uỷ Ban Đầu Tư nước ngoài [CFIUS], nhóm này chuyên rà soát những thương vụ có khả năng gây ảnh hưởng xấu đến an ninh quốc gia. Trong đó nổi tiếng là vụ ngăn cản không cho Ant Financial [công ty con của Alibaba] mua lại MoneyGram ở Dallas đầu năm 2018.
Có bao nhiêu người trong chúng ta từng thắc mắc rằng dần dần tất cả mọi thông tin về chúng ta sẽ được trao vào tay 9 ông lớn công nghệ, họ làm cho cuộc sống của ta thoải mái hơn, đổi lại họ sẽ dùng thông tin của ta cho mục đích định hướng bán hàng và bán cho ta đúng thứ ta muốn, nhưng sâu bên trong G-MAFIA tại Mỹ vẫn là những nhà tư bản, họ đang vào vai những con thiêu thân mà ngọn đèn dẫn dắt chúng không gì khác hơn chính là dòng lợi nhuận khổng lồ từ một thị trường tiêu dùng tư bản, mà phần nhiều là chảy ra từ thị trường tỉ dân nọ, trong khi BAT ở Tung Của cũng không có gì khá hơn khi toàn bộ chính sách A.I. của họ từ lâu đã nằm dưới trướng của một chế độ độc tài chính trị nhất nhì, vậy, bạn có thể hỏi rằng, thế thì còn đường nào cho A.I. nữa hay định hướng A.I. nào mới là tốt cho nhân loại, hay tất cả chỉ là vì tiền hoặc một động cơ chính trị nào đó.
Chương 3 – Hàng nghìn vết cắt và những hậu quả khôn lường của A.I.
Chương này mở đầu bằng một món mà dân triết học rất thích xào nấu – đạo đức học.
Hãy hình dung, bạn là kỹ sư trưởng, người được Elon Musk giao trọng trách lập trình sẵn cho toàn bộ hệ thống xe tự hành của Tesla. Trước mặt bạn là một tình huống cũng không phải là không bao giờ xảy ra trong thực tế. Ví như một ngày đẹp trời, Elon Musk đang cao hứng đạp 90 cây chuối/giờ và quyết định sẽ vượt đèn vàng rồi đánh lái qua một cánh đồng lúa bạt ngàn thẳng cánh bò bay, thì bỗng Elon nhìn thấy ngay phía trước cách mũi xe vài mét là một cô giáo da bánh mật trông như Bạch Tuyết đang dắt chân 7 đứa học trò lùn của mình qua lộ, xa xa là con tê giác trắng cuối cùng của nhân loại đang du lịch qua Việt Nam chơi từ Bắc Phi sau mùa dịch COVID khắc khổ, nó đang dùng bữa trưa dưới gốc cây xoài. Vậy bạn sẽ lập trình cho con xe này bổ vào đâu, chạy ở tốc độ bàn thờ thì không thể thắng đứng, đằng nào cũng sẽ phải có một đứa nào đó lên dĩa trong ca này. Bạn đang đối diện với 3 khả năng dễ thấy sau.
- Bạn không làm gì, cho xe lao thẳng vào đoàn học sinh và giết 7 đứa lùn nhưng cứu được cô giáo da bánh mật và bản thân.
- Bạn đánh lái gấp qua phải chấp nhận húc trực diện vào một cây lúa đang trĩu nặng hạt, và dĩa giờ đây chỉ có mỗi Elon là phải trèo lên.
- Bạn nhanh mắt nhanh tay đương nhiên không đời nào làm hại gái đẹp và con nít, và cũng đương nhiên bạn còn quá trẻ và còn rất muốn đi đu đưa nên bạn đành quyết định bẻ hết lái sang trái lao thẳng vào gốc cây xoài, kết quả tiễn luôn thực khách 4 chân nọ. Bạn đã chọn làm theo quy tắc gia truyền từ đời ông cố tổ là chân nhiều và ngắn thì đáng lên dĩa hơn chân ít và dài.
Vậy, đâu mới nên là thứ tiêu chuẩn đạo đức cần được set up lên mỗi chiếc xe tự hành mà Tesla sắp sửa tung ra thị trường.
Xem qua bảng nguyên tắc giá trị của 9 ông lớn công nghệ, ta sẽ dễ dàng thấy có khá nhiều điểm lặp lại, họ đều muốn nhân viên liên tục học hỏi đi lên, làm ra loại sản phẩm mà chúng ta không thể sống thiếu, kiểu rất đau đầu phải chọn giữa vợ và sản phẩm của chúng ta. Và cuối cùng, là tiền, là phải mang lại lợi nhuận cho các cổ đông. Và tất cả đều đề cao cái gọi là ‘’lòng tin.’’ Điều đáng nói là dù bạn có dùng máy scan cỡ lớn cũng không hề tìm thấy dòng chữ nào thực sự là tốt cho cả 7 tỉ người, kiểu, ‘’xây dựng sản phẩm có lợi cho sự phát triển chung của nhân loại và cải thiện tình trạng con người’’ hay đề cao ‘’tính chính trực / sự đa dạng / tình bao dung và tính tò mò.’’ Điều này không có ý nói những nhân viên làm trong ngành A.I. không có lòng trắc ẩn nhưng rõ ràng họ đang không đặt nó lên làm ưu tiên hàng đầu khi tạo ra một thứ sản phẩm sẽ ảnh hưởng đến toàn nhân loại.
Trong ngành, có một định luật về lập trình cũng rất nổi, gọi là định luật Conway, phát biểu bởi một lập trình viên cùng tên năm 1967
“Organizations which design systems … are constrained to produce designs which are copies of the communication structures of these organizations.”Conway’s Law
Nôm na là, công ty có cấu trúc thế nào sẽ bị buộc tạo ra những hệ thống có cùng ‘’hình dạng.’’ Nghĩa rằng, khi thiếu vắng những quy định cụ thể từ nhà nước thì những quyết định cụ thể từ tổ chức thường phản ánh chính những giá trị ‘’ngầm’’ của họ, họ chỉ không ‘’tiện’’ nói ra mà thôi.
Tháng 4/2017, đã xảy ra một sự cố tại sân bay quốc tế O’Hare của Chicago khi người ta phải yêu cầu vài người ‘’tự nguyện’’ nhường chỗ cho khách hàng hạng ưu, và họ sẽ bồi thường 400 đô và một đêm nghỉ lại khách sạn miễn phí, không thấy ai hó hé gì, sau đó họ nâng lên 800 đô nhưng vẫn chẳng ai giơ chân tình nguyện rời ghế, sau đó họ đã phải dùng thuật toán máy tính để chọn đại ra 4 ghế và yêu cầu người đó hợp tác đi xuống, trong đó có bác sĩ David Dao và vợ, trong khi 3 người khác okay đền bù và đi xuống thì bác sĩ Dao không okay vì ông bảo ông có cuộc hẹn gặp bệnh nhân, sau đó thì ai cũng hiểu chuyện tiếp theo là gì, bác sĩ Dao bị ‘’lôi’’ xuống khá bạo lực. Sau đó, hãng United đã phải điều trần trước quốc hội về việc này. Các A.I. được giao hỗ trợ trong tình huống nhạy cảm này đã không được học biết đủ về các tình huống cần sự cảm thông. Chuyện này làm tôi nhớ lại chuyến công tác đi Sin của mình hồi năm 2015 khi về cũng xảy ra điều tương tự, lúc đó hãng Singapore Airline bồi thường cho mỗi người chúng tôi 200 đô Sin và vé dùng phòng lounge free, chỉ khác bác sĩ Dao là tôi cầm tiền vui vẻ đi mua kem ăn trong lúc chờ chuyến tiếp theo cách đó chừng vài tiếng đồng hồ. Nên, đôi khi tất cả những gì bạn cần là không là bác sĩ hoặc không nghĩ mình là bác sĩ.
Nói về khả năng đưa ra quyết định của một người, giáo sư Danial Kahneman từ DH Princeton, người từng đoạt giải Nobel Kinh Tế năm 2002, chính ông đã bỏ 2 năm nghiên cứu cùng người đồng sự và tạo ra một lý thuyết về thần kinh và tâm lý mà sau này ông đã viết lại nó trong một cuốn sách khá nổi tiếng mang tên ‘’Thinking fast and slow,’’ ông lý giải mỗi chúng ta có 2 cơ chế suy nghĩ và ra quyết định, một là nghĩ nhanh [nghĩ cảm tính], hai là nghĩ chậm [nghĩ có logic]. Trong 2 năm đi dạy tôi cũng thấy tương tự, tôi gọi quá trình nhanh kia là vô thức, thực ra đây chính là phần còn thiếu của nhiều người học ngôn ngữ khi cần cải thiện mức độ lưu loát và phần nghĩ chậm tức nghĩ có ý thức, nghĩa là phần biết và hiểu cách vận dụng ngữ pháp khi học ngôn ngữ đó. Đương nhiên, nghĩ chậm và có tính logic chặc chẽ và tập trung cao độ là tốt, ai chẳng muốn thế nhưng khổ cái quá trình này lại đòi hỏi khá nhiều năng lượng và thường là mệt mỏi và dễ nản, nên chế độ tự nhiên nhất của não bộ sẽ luôn là trạng thái KHÔNG suy nghĩ và hành động theo vô thức và cảm xúc là chính cho ‘’nhẹ đầu’’. Đó là lý do hiếm ai trong chúng ta có khả năng tỉnh thức được trong suốt một thời gian dài liên tục, chủ yếu ta sẽ tỉnh lúc ta cần suy nghĩ và ý thức ta đang làm gì, còn lại, ta chỉ đang sống trong một mớ vô thức bộn bề quay cuồng. Phật giáo gọi là nghiệp dẫn còn người đời hay ví von là gieo nhân mít thì gặt quả mít thôi, sao có thể gặt quả lừa được.
Nói về vấn đề minh bạch về thông tin công nghệ, chuyện xưa như trái cấm, trong một nghiên cứu của DH Y Ichan ở New York, các nhà nghiên cứu đã được cấp phép tiếp cận thông tin từ 700.000 bệnh nhân ở bệnh viện Mount Sinai, sau đó họ đưa vào thứ gọi là DeepPatient để nó học và dò ra những bất thường mới, và họ nhận thấy nó có thể dự báo ung thư gan và cả tâm thần phân liệt từ giai đoạn còn rất sớm. Thậm chí, cho đến nay, các bác sĩ vẫn không biết DeepPatient nó dựa vào gì mà phán chị A nguy cơ ung thư gan còn anh B tóc vàng thì tâm thần phân liệt tầm 15%. Và vấn đề chính nằm ở việc ‘’há hốc mồm’’ của con người, những con người chuyên môn hóa cao ngất, gọi là đỉnh của đỉnh ở một ngành khi nhìn những A.I. ra những quyết định kỳ quặc cũng vẫn không thể hiểu nổi, và hiện tượng đó thực ra là có tên hẳn hoi, nó được gọi là ‘’vấn đề hộp đen,’’ nghĩ mà xem, mã nguồn thì có thể là mã nguồn mở thật đấy nhưng bản quyền lại rơi vào phần cứng và cả phần mềm nên cái thứ ta đang cầm trên tay bấm bấm kéo kéo kia suy cho cùng vẫn hệt như một ‘’hộp đen Pandora’’ cho loài người thôi, như kiểu anh bảo mời tôi ăn cơm mà quăng cho tôi con bò gần 5 tạ với nửa lon gạo lứt, chẳng buồn chỉ tôi cách thịt một con động vật 4 chân ra sao lẫn chu trình nấu cơm khép kín vận hành thế nào, nghiêm trọng hơn, đưa tôi thịt bò mà chẳng có lá lốt thì là ý gì.
Trong một nỗ lực khác để khiến chính A.I. minh bạch hơn, để con người có thể hiểu chúng cụ thể là đang ‘’nghĩ’’ cái quái gì, họ đã tạo ra một dự án thú vị tên DeepDream, dùng phòng lab của MIT và rồi 1 kỹ sư của Google đã có ý tưởng tiến hành các thuật toán chuyên sâu nhưng theo chiều đảo ngược lại, hi vọng nhận diện được chính cái cách một A.I. đang nhận diện một đồ vật. Ví như tôi cần nhận diện khuôn mặt trong một tấm ảnh nào đó, A.I. sẽ nhận diện ra mặt tôi với 80 điểm tự tin nhưng khi tôi yêu cầu A.I. hãy tự hiệu chỉnh tấm hình ban đầu để có được điểm tự tin cao hơn, ví dụ 95 chẳng hạn, những tấm hình được A.I. hiệu chỉnh lại sẽ trông đâu đó mờ mờ ảo ảo như trong giấc mơ của mỗi chúng ta. Từ đó, các nhà khoa học dần đoán đoán được chính xác thì A.I. nó đã làm gì để nhận diện được khuôn mặt. Ví dụ vậy. Nhưng thực, những tấm hình do DeepDream tạo ra nhìn bịnh thật, dù cũng có phần ảo tung chảo… và bằng chứng là vẫn rất nhiều cư dân mạng đã in chúng lên thiệp rồi bán trên Zazzle.com như những tác phẩm của một ông họa sĩ siêu thực có tiếng nhưng chưa có hình nào đó.
Vậy nên, nếu bạn vẫn đang lầm tưởng một A.I. sẽ đâu đó hành xử theo chủ ý của người tạo ra nó thì bạn đã lầm, chính thằng chả cũng không hiểu nổi ‘’con’’ mình đâu.
Nói về sự ‘’thiên vị’’ nào đó mà A.I. có thể có do chính thiên kiến từ những người tạo ra nó ban đầu. Một vài phát hiện gần đây đã dấy lên sự xôn xao trong dư luận, như dụ ProPublica năm 2014 công bố tường tận chuyện xảy ra sau khi 2 nhóm người cùng bị bắt vì bị tình nghi phạm tội trộm cắp, 1 nhóm những cô gái trẻ da màu và một người đàn ông da trắng 41 tuổi, họ phát hiện ra các cô gái đã ‘’cách nào đó’’ bị chấm điểm nguy cơ tái phạm cao hơn người đàn ông da trắng kia, trong khi chính ông ta là một tên tội phạm với hàng loạt tiền sử, nghe bảo sau đó người đàn ông này đã tiếp tục đi tù 8 năm vì một tội danh khác.
Thế, máy móc mà có thuật toán ‘’thiên vị’’ thì ai là người chịu trách nhiệm kiểm soát sự công bằng trong thời đại số này.
Nói về sự cố máy móc, lỗi ‘’tối ưu hóa’’ cũng là một loại lỗi hay được nhắc đến, ví như một dụ hồi năm 2018, một cư dân sống ở Portland tên Michelle và vợ chồng cô lúc ấy đang nói cái củ sắn gì đó, nghe na ná như chữ ‘’ALEXA’’ và thế là con trợ lý ảo Alexa tài tình của Amazon nhanh chóng lên tiếng nhận lệnh nhanh như Tấm Cám, sau đó Michelle lại nói cái gì đó tiếp thì con Alexa lại nghe ra là ‘’Gửi tin nhắn,’’ như một diễn tiến bình thường của một ngày rất đen, con Alexa sẽ hỏi tiếp ‘’Tới ai,’’ lúc này mới hài, con Alexa nghe loáng thoáng cái gì đó và nhận diện được đó là tên một đồng nghiệp trong danh bạ của Michelle, sau đó rõ ràng nó còn hỏi lại cho chắc ‘’Đúng không,’’ rồi nó tiếp tục nghe tạp âm xèo xèo đùng đùng gì đó và phân tích ra là câu ‘’Ờ đúng rồi.’’ Hậu quả là một tin nhắn hi hữu đã được gửi đi xuyên quốc gia tới đồng nghiệp của Michelle. Amazon cho biết đây chỉ là một sự cố vô cùng đáng tiếc và khá hi hữu, vì sự thật con Alexa đã được cố tình chỉnh như vậy, nghĩa là nó đã được ‘’tối ưu hóa’’ để nhận ra nhiều loại giọng và cách phát âm của nhiều người vì không phải ai cũng nói chữ ‘’ALEXA’’ chuẩn từng âm cuối đến mệt mỏi như Elsa. Đúng là thế thật, vậy, người và máy chỉ khác nhau ở một điều, người nói chuyện với người khi nghe nhầm họ cũng sẽ hỏi lại như con Alexa đã làm, chỉ khác là đứa kia sau khi nghe hỏi lại sẽ phải để tâm mà trả lời xác nhận chứ không phải kiểu ‘’không quan tâm, mày muốn nói gì thì nói’’ như cách con người đang nói chuyện với một cái máy vô tri. Nghĩa là, lỗi ‘’tối ưu hóa’’ nếu hiểu theo kiểu con người sẽ chỉ đơn giản là một lỗi rất nhỏ, kiểu, ‘’À tôi nghe nhầm, làm phiền bạn nói lại.’’ Lo quá, không chừng tương lai Lão Hạc bảo Alexa dắt cậu Vàng đi bát phố xong nó lại xách dép đi mua 2 ký lá mơ chỗ ông giáo thì có mà khốn.
Chương 4 – Từ hiện tại tới siêu trí thông minh nhân tạo – Những dấu hiệu cảnh báo
Nếu bạn là một nhà hoạch định chiến lược cho một sản phẩm A.I., bạn sẽ chọn cách nào để đưa ra một quyết định, có cách nào nghe hay ho hơn việc chọn tối đa hóa lợi ích và tối thiểu hóa tác hại không, nghe qua thì hệt như thuyết vị lợi [utilitarianism] đời đầu của 2 thế hệ triết gia là Jeremy Bentham cùng John Stuart Mill, nghĩa là hi sinh số ít để củng cố số đông. Một quan niệm đạo đức gây tranh cãi dù cũng rất khó để cãi, xuất hiện trong hầu hết mọi lớp học về triết học hay công lý của sinh viên Harvard, thường là dưới dạng bài toán tại nạn xe goòng hay vụ án đắm tàu Mignonette 130 năm chưa có hồi kết sau khi cậu bé với cái tên huyền thoại Richard Parker bị đem ra thí mạng làm thức ăn cứu sống 3 thuyền viên khác.
Hay như trong dụ nổ nhà máy điện hạt nhân Fukushima giết chết hơn 40 người và khiến hàng nghìn người khác phải di cư vào năm 2011. Chính phủ Nhật đã làm gì để tránh một thảm họa hạt nhân trong khi có thừa những cảnh báo từ trước, ai sẽ là người phải trả lời những câu hỏi tranh luận kiểu này. Liệu những nhà cầm quyền của chúng ta có đang hành động dựa theo thuyết vị lợi hay là không. Không ai dám nói chắc là có hoặc không, nhưng chuyện vẫn cứ xảy ra đấy thôi. Ai chịu lắc não chút có lẽ đã tự hiểu.
Hiện tại, chúng ta đang phải đối mặt với 2 cảnh báo.
Cảnh báo 1 – Ta đang coi internet như một nền tảng số không hơn không kém, dẫn tới việc ta không hề đặt ra những nguyên tắc chỉ đạo và quản lý dài hạn cho thứ ‘’sản phẩm’’ quốc dân này.
Rõ ràng, mạng internet ban đầu chỉ là một khái niệm, một cách để giúp cải thiện giao tiếp và công nghệ. Thế ai là cha đẻ của cái gọi là World Wide Web [www.] ngày nay, đó chính là một anh kỹ sư máy tính người Anh làm việc cho CERN tên Tim Berners Lee, hay còn gọi là TimBL. Đầu năm 1989, ông chợt có ý định thiết kế một hệ thống quản lý thông tin, và lần đầu tiên ông ‘’giao tiếp thông tin’’ thành công là qua một giao thức truyền tải siêu văn bản [HTTP] giữa máy của khách và máy chủ chỉ đâu đó chừng 8 tháng sau đó. Với phát kiến này, ông được nữ hoàng Elizabeth phong tước vì công lao mang tính cách mạng này và được Time bình chọn là 1 trong 100 người quan trọng nhất TK20, còn 99 người còn lại hi vọng không phải ‘’con nhà người ta’’ trong xóm tôi vì nếu không đời tôi sẽ vô cùng khổ sở và có phần đáng khinh bỉ ổi. Thời đó internet không được xem như một món hàng công cộng như ngày nay, nó không định dành cho tất cả mọi người, nó chỉ dành cho những người như đạo diễn Trần Thanh Huy và ekip chứ không thể là một sản phẩm dành cho những cảnh đời như Ròm và Phúc. Nhưng ngày nay internet đã khác xưa, nó là cánh cửa dắt mỗi chúng ta đến với cả một đại dương thông tin bên ngoài mỗi ngày. Thế nhưng khi nhìn lại dụ lùng bùng sau bê bối Nga ảnh hưởng đến bầu cử Mỹ hay Facebook để lộ thông tin 700.000 người cho một thí nghiệm tâm thần, liệu TimBL có từng một lần hối hận về phát minh của mình. Như kiểu Einstein hối hận sâu sắc về lá thư gửi tới vị tổng thống từng giữ nhiệm kỳ lâu nhất lịch sử nước Mỹ Frank D. Roosevelt để thúc đẩy chương trình phát triển bom nguyên tử khi lo sợ Hitler sẽ bóp mũi hết quân đồng minh trong thế chiến thứ 2, để rồi người kế nhiệm của ông là Harry S. Truman đã tụt tay rơi nhẹ 2 trái xuống đất Nhật năm 1945. Về sau này, ông đã nói ra 5 từ cay đắng sau, 5 từ ta chưa bao giờ nghĩ một nhà vật lý lỗi lạc như Einstein đã từng phải thốt ra ‘’I’ve created a monster’’
Nói về 5 giác quan cơ bản, A.I. chỉ đang càn quét thị giác và thính giác, có vẻ nó đang tham vọng tiến vào lãnh địa của xúc giác bằng việc tạo ra các loại robot có khả năng gây tác động vật lý. Và cho đến nay, hầu như lãnh địa vị giác và khứu giác gần như chỉ là thứ gì đó quá xa đối với các nhà phát triển A.I.
Cảnh báo 2 – A.I. đang trở thành một loại quyền lực tập trung trong tay của một thiểu số người. Chúng ta trong vai những người tiêu dùng ‘’thông minh’’ đang không hề có nhiều sự lựa chọn ở đây.
Nói về hệ điều hành, iOS của Táo đang chiếm 44% thị phần Mỹ trong khi Android của Google chiếm 54%. Trong đó chưa đến 1% người dân Mỹ sử dụng Microsoft và Blackberry. Nói về mua sắm, Amazon của Jeff Bezos đang hốt một nửa thị phần, các đối thủ cạnh tranh gần nhất của họ là Walmart, Bestbuy, Macy’s, Costco và Wayfair chỉ đang chia nhau tổng thị phần chưa đến 8%.
Thế với hai cảnh báo trên, ta cần làm gì, ta sẽ bắt chước đúng theo cái cách mà Herman Kahn [một người theo thuyết vị lai tại tập đoàn RAND] đã được giao khi nghiên cứu chiến tranh hạt nhân vào những năm 1950, Kahn biết ông sẽ không đủ dữ liệu thô để cung cấp đủ thông tin cho các lãnh đạo quân sự, nên ông đã lần đầu tạo ra một thứ gọi là ‘’kịch bản’’ [scenario planning] bằng cách ‘’nghĩ về điều không thể nghĩ tới.’’ Nghĩa là ngồi nghĩ cho ra nếu mọi thứ lỡ có diễn ra như vầy, như vầy, như vầy thì kết quả mọi thứ sẽ trở thành ra như vầy, như vầy, như vầy… Và khi đó chúng ta sẽ được/bị như vầy, như vầy, như vầy… để còn đề ra các phương án dự phòng cho phù hợp và dự đoán tương lai.
Các công ty thấy cách này hay ho nên cũng học đòi làm theo, cụ thể như chú dầu mỏ Royal Dutch Shell đã dùng cách này để tiên liệu khủng hoảng năng lượng toàn cầu năm 1973 và 1979 hay sự sụp đổ của thị trường vào năm 1986. Hiệu quả đến mức 45 năm sau, Shell vẫn chi khủng cho một nhóm những ‘’thầy bói’’ vào bói xem chục năm sau người ta sẽ vẫn còn chạy động cơ xăng 8 thì hay sẽ chuyển qua dùng xe điện của Tesla hay rồi sẽ đổ xô vào mua Vinfast có hỗ trợ kết nối B-phone B86. Và trong 3 chương sắp tới sẽ lần lượt bàn về 3 kịch bản có thể xảy ra ở đây.
Nói về trí thông minh nhân tạo, chủ yếu ta có ba định nghĩa cơ bản sau – Trí thông minh nhân tạo hẹp [Artificial Narrow Intelligence hay ANI], trí thông minh nhân tạo rộng [Artificial General Intelligence hay AGI] và cuối cùng là siêu trí thông minh nhân tạo [Artificial Super Intelligence hay ASI].
9 ông lớn công nghệ đang dần quan tâm đến cái gọi là ‘’thuật toán tiến hóa’’ lấy ý tưởng từ một thuyết cùng tên của Charles Darwin về chọn lọc tự nhiên, cá thể nào mạnh mẽ hơn, thích nghi hơn sẽ được tồn tại và được duy trì bộ gen. Trí thông minh nhân tạo cũng rứa. Ban đầu chúng bắt đầu với những khả năng hết sức hên xui với hàng tỉ và hàng trăm tỉ thông tin đầu vào và sau đó chúng tiến hành mô phỏng lại. Sau đó, hệ thống sẽ so sánh lọc ra, giữ điểm mạnh, loại bỏ điểm yếu. Thậm chí một số biến đổi ngẫu nhiên còn dẫn đến đột biến, hệt như trong quá trình tiến hóa thật. Cứ thế vòng lặp diễn ra cho đến khi nó xác định không còn bước tiến nào là khả thi nữa thì nó dừng lại. Nhưng cái kết quả hột mít cuối cùng này thì có lẽ cả những nhà khoa học đầu ngành cũng sẽ khó mà hiểu nổi [đương nhiên rồi], đó là cái giá phải trả của trò chơi ‘’tiến hóa’’ A.I. này. Liệu sự tiến hóa có thực sự bị ‘’giới hạn’’ như bất đẳng thức Cauchy huyền thoại.
Con người đang ở vị trí đỉnh của thang trí tuệ về tiến hóa, nhưng liệu cả với trí tuệ ‘’đỉnh của đỉnh’’ đó, ta có dám nhấn nút ON cho một robot được ‘’tiến hóa’’ trì tuệ theo cách đó hay không vẫn là một câu hỏi quá hóc búa cho một bộ não đơn nhất.
Nói về trí tuệ, khả năng tư duy của con người hơn một thế kỷ nay đã và đang được đo bằng một phương pháp phát minh từ những năm 1912 bởi nhà tâm lý học người Đức William Stern mà ngày nay khi nói ra ai cũng biết, đó là chỉ số IQ [Intelligence Quotient] của một người.
Nói nôm na, bạn được phát cho một bài test, IQ của bạn sẽ được tính bằng số câu đúng chia cho số tuổi nhân lại cho 100.
Nếu bạn tra google từ IQ và đọc Wikipedia của cái gọi là IQ, bạn sẽ lướt qua dòng định nghĩa này
‘’Binet nhận thấy rằng có mối liên hệ giữa khả năng học của một học sinh với kết quả bài trắc nghiệm của ông.’’
Nghĩa là gì, nghĩa là một người có IQ cao sẽ gần như đồng nghĩa với khả năng tự học/tiếp thu kiến thức nhanh kinh khủng khiếp. Trung bình trong một đời người chỉ số IQ không tăng cũng không giảm, thông minh hay kém thông minh đều gần như là mạt kiếp rồi dù trí tuệ chung của nhân loại có tăng dần lên theo thời gian đúng theo tên gọi hiệu ứng Flynn. IQ của người Do Thái và Đông Á được xem là cao nhất thế giới. Và số lượng người có IQ cao [cao hơn 130 tức là mức có thể tính là ‘’gifted’’ hay có thiên bẩm] ở nam giới thì hơn hẳn nữ giới những mấy lần, giải thích vì sao Nobel hay kiện tướng các thể loại cờ đều thấy nam là chính dù IQ trung bình thì nam chỉ hơn nữ tầm vài điểm. IQ trung bình của con người lâu lâu lại được hiệu chỉnh lại để đúng với điểm số 100, nghĩa là bạn thông minh đúng số tuổi đời của bạn.
Nếu hiểu nôm na thì một đứa 3 tuổi thông minh như một ông cụ non 30 tuổi thì nó phải có IQ đến 1000. Tức dịch ra là thông minh gấp 10 lần số tuổi thực. Nhưng đời không như là mơ, người từng được ghi nhận là thông minh nhất lịch sử thế giới với IQ max có thể lên tới 300 [gần gấp đôi của Stephen Hawking và bằng 4 cái đầu của Forrest Gump gộp lại mắc điện song song] và chàng trai trẻ đó mang tên William James Sidis, người biết cầm báo đọc từ năm 1 tuổi rưỡi đến khi gần 8 tuổi thì thành thạo 8 ngoại ngữ trong đó có một ngôn ngữ của chính ông rảnh quá chế ra [Tiếng Vandergood], tính luôn tiếng mẹ đẻ của ông nữa là 9. Nghĩa là ở chế độ ngon nhất, đầu anh thông minh gấp 3 lần số tuổi thật của anh. Anh lên 10 tuổi [chưa học hết lớp 5] thì đầu anh như một doanh nhân tuổi 30 [đã tốt nghiệp đại học và ra đi làm gần 10 năm], anh đến khi anh ta thật bước qua tuổi 30 thì đầu anh đầy sạn như một ông già 90 gần bát hương xa trần nhà, người chắc đã trải qua cả 2 lần thế chiến, có 3 đời vợ và 4 lần chiến tranh nóng lạnh. Từ đây, ta đã hiểu vì sao việc thông minh hơn một học sinh lớp 5 đôi khi là một điều không tưởng…
Đó là với con người, ta thường đo ‘’trí không của ta đây’’ bằng thang IQ, còn với máy, ta đo chúng nó bằng năng lực tính toán, tức số thao tác chúng có thể thực hiện trên mỗi giây [operation per second – ops]. Theo một thống kê thú vị, não người có thể thực hiện tối đa đến 1 exaflop, tức một tỉ tỉ thao tác một giây. Tôi đã choáng khi lần đầu biết được điều này. Não người thật là vi diệu, chẳng biết đây là thống kê trước hay sau khi Lucy nốc hết cả 4 gói CPH4 trong một bộ phim giả tưởng cùng tên nói về khả năng sử dụng não người từ trung bình đến tối đa.
Và đến đây, ta hẳn sẽ thắc mắc thế thằng mạnh nhất giới võ lâm giờ đang là đứa nào, thực ta cũng dễ đoán cỗ máy mạnh nhất hiện nay từ sau khi được giới thiệu năm 2018 chắc hẳn sẽ là con của gã khổng lồ IBM, và thực thế, em nó tên Summit và đang được đặt trong một phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia về năng lượng của Mỹ tại bang Tennessee, và nó chiếm không gian của khoảng đâu đó 2 sân bóng rổ và đạt sức mạnh xử lý lên đến 200 petaflop tức 200 triệu tỉ thao tác một giây, tức sương sương 1 bộ não người thực sự sẽ có năng lực tính toán bằng chừng 5 con Summit của IBM.
Nhưng ta nên nhớ tốc độ không phải là tất cả, đây không phải là cuộc đua thỏ-rùa, nên dù có tăng tốc độ xử lý của não cá vàng lên thành 10 triệu tỉ ops thì đùng cái nó cũng sẽ không biết áp dụng tích phân vào mà làm bánh ăn. Ngoài tốc độ, não người còn có nhiều thứ hay ho khác mà một cái máy sẽ khó có ví như các liên kết giữa các tế bào thần kinh và cả các protein đặc biệt. Nhưng với tốc độ ngày nay, ta thực không thể nói trước được vì mỗi thập niên con người trung bình chỉ tăng khoảng 3 điểm IQ, tức sau nửa thế kỷ điểm IQ của ta mới chỉ tăng được tầm 15 điểm trong khi một cỗ máy đã có thể cải thiện tốc độ tính của nó đến một mức trên trời nào đó rồi. Và rồi chúng sẽ như má chúng ta còn chúng ta thì chỉ bò luẩn quẩn như một đám tinh tinh nhắng nhít trong mắt chúng mà thôi. Nhưng cái làm ta lo sợ hơn cả tốc độ suy nghĩ, lo hơn cả việc ta sẽ không thể bắt kịp tốc độ suy nghĩ của chúng trong nay mai chính là việc chúng đang nghĩ cái quái gì trong đầu và chúng đang dùng lý luận theo trường phái triết học cụ thể nào để phân tích tính đúng sai, chúng có được học giáo dục công dân và nhập môn đạo đức học hay không. Ta hoàn toàn mù tịt. Dự đoán giai đoạn chuyển từ ANI lên thành ASI sẽ kéo dài 70 năm và thời điểm đó sẽ rơi vào tầm giữa 2040 và 2060, tức từ 20 đến 40 năm nữa, và năm 2060 cũng trùng vào thời điểm Sir Isaac Newton từng dự đoán sẽ là năm tận thế của nhân loại nói chung trong một bức thư viết từ năm 1704 hiện còn đang được trưng bày tại DH Do Thái Jerusalem. Như một thầy bói chuyên nghiệp, sau khi bốc thuốc chọn ‘’số đề’’ xong, ông đã mạnh dạn bồi thêm câu ‘’It may end later, but I see no reason for its ending sooner.’’ Nhưng tôi cá là sau sự kiện ‘’tận thế hụt’’ năm 2012, giờ đây mỗi lần nghe đến kịch bản tận thế là loài người lại cười sằng sặc cứ như đang xem ‘’Thank God you are here.’’
Chương 5/6/7 – Kịch bản lạc quan
/kịch bản thực tế/kịch bản thê lương
- Chương 5 – Kịch bản lạc quan
Đây là những điều mà một người lạc quan nhất có thể nghĩ về tương lai của con người trong thời kỳ thứ 3 của công nghệ điện toán.
Chúng ta đang ở 2020, đến năm 2023, trên cơ bản, chúng ta đã lựa chọn được những điều tốt nhất sẽ làm với A.I. toàn thế giới. Những lãnh đạo quốc gia của chúng ta nhận ra Tung Của đang đầu tư hết sức có chiến thuật vào A.I. chứ không phải bạ đâu cũng quăng tiền vào đốt. Chúng ta đã biết Mỹ ‘’cơ bắp’’ đến độ nào khi có chiến lược điều phối cấp quốc gia. Khi đó, mọi người Mỹ đều thống nhất sẽ cho phép chính phủ đổ thêm tỉ tỉ đô la đầu tư vào A.I. cũng như đẩy mạnh giáo dục về công nghệ và tự động hóa ngay tại trường học.
Đâu đó, lấy ý tưởng từ cuộc gặp giữa cộng đồng những người đứng đầu các ngành tề tụ về Dartmouth năm 1956, các nhà lãnh đạo quốc gia [đương nhiên trừ ông Tập của Tung Của] đã đồng thuận ngồi lại với nhau và tạo nên cái gọi là GAIA [the Global Alliance on Intelligence Augumentation] tức liên minh toàn cầu về trí thông minh tăng cường, họ thống nhất sẽ đề cao an toàn hơn là tốc độ, đồng thời hoan nghênh và công nhận trách nhiệm cộng đồng của A.I.. Cảm thấy uy thế trên trường quốc tế suy giảm, các đồng minh của kế hoạch Sáng kiến vành đai và con đường dần rút lui.
Bàn về hồ sơ dữ liệu cá nhân tức PDR, tổ chức này quyết định xử lý các loại PDR hệt như cách hoạt động của ý tưởng về một sổ cái phân tán của công nghệ blockchain. Thông tin sẽ được phân tán trong hàng nghìn máy tính độc lập để ghi lại, chia sẻ và đồng bộ hóa các giao dịch. Các cá nhân sẽ quản lý PDR của chính mình, ta chỉ cho người khác thấy những gì ta đồng ý để cho họ thấy. PDR của đời ông cố nội hoàn toàn có thể được truyền lại cho thế hệ chắt chít của người đó.
Các cuộc họp của GAIA sẽ được tiến hành thường xuyên và minh bạch hơn. Trong khi đó, ANI sẽ hỗ trợ mạnh mẽ cho điện toán cảm biến, hoạt động hệt như năm giác quan cơ bản – thị giác/khứu giác/thính giác/vị giác và xúc giác.
6 ông lớn của Mỹ G-MAFIA đã chủ động hợp tác cùng các tập đoàn khác để tiến vào công nghệ thực tế ảo, kết quả cải thiện đáng kể đời sống cho những người mắc bệnh loạn trí hoặc hội chứng Alzheimer [gây chứng suy giảm trí nhớ ở người già]. Vì sao, vì kính thông minh sẽ giúp nhận diện con người, đồ vật và địa điểm, nên yên tâm, lúc đấy ông cố ông xơ của bạn sẽ không quên bạn lúc chia gia tài đâu.
Khi nói về hai từ ‘’công nghệ,’’ hẳn nhiều người sẽ nghĩ về cái cảnh suốt ngày ru rú ở trong nhà bấm điện thoại hay online chat chit lướt Facebook, hỏng hết một thế hệ. Nhưng không, nếu nhìn theo một hướng khác, chính họ, những ông chủ G-MAFIA đang tạo ra một cách thức giao tiếp trực tiếp mới. Khi đó, chúng ta sẽ dành nhiều thời gian hơn ra ngoài đến các khu vực trò chơi thực tế ảo và tương tác cùng nhau. Kể cả là đeo thiết bị không dây kết nối với âm thanh DJ yêu thích của mỗi người rồi nhảy nhót loạn xạ cùng nhau, dù thực tế người ngoài nhìn vào sẽ cứ tưởng một đám dở người đang lên cơn.
Trong căn nhà thông minh của bạn, cả việc giặc và sấy khô đồ cũng được kích hoạt theo vòng cung ứng của lưới điện thành phố. Ở Mỹ, các dịch vụ mua sắm sẽ tự động hoàn toàn, thậm chí hệ thống sẽ dự đoán thời điểm tái tạo nguồn cung, ví như với tốc độ uống này, bình sữa enfagrow A- của bạn sẽ hết trong 3 ngày tới nên nó đặt thêm 2 xe tải sữa nữa giao tới vào sáng mai.
Khi ấy, trải nghiệm mua sắm của mỗi chúng ta sẽ hoàn toàn khác, ta ra ngoài mà không cần mang theo ví, nhờ hệ thống camera nhận diện khuôn mặt, chìa mặt ra phát là có thể cầm hàng về nhà, ta có thể mua sắm đến 100 đô mà không cần tương tác trực tiếp với nhân viên bán hàng.
Nếu bạn đã từng nghe về cụm từ ‘’robot thú cưng’’ thì đúng rồi, đó là sản phẩm sẽ xuất hiện nay mai thôi, chúng nó biết đồng cảm do nhận diện được sự thay đổi dù là nhỏ nhất của bạn và tôi, dù chúng không ấm áp, mềm mại và Nhật Tân thì không thể làm tới 7 món từ chúng hệt như với chó và mèo thật.
Toàn bộ cư dân trong cộng đồng này sẽ cùng nhau khỏe lên và sống thọ hơn do chẳng hề có bệnh tình gì còn gọi là ‘’trời gọi ai nấy dạ’’ nữa, mọi thông số về sức khỏe của bạn, từ nhịp tim, thân nhiệt, huyết áp, lượng đường máu, độ cồn, mỡ trong máu, tất tần tật đều được ghi nhận lại bằng hệ thống cảm biến, cả bàn chải PS bạn đang dùng cũng có thể cho bạn biết có bao nhiêu vi khuẩn hiện đang ở trọ chùa trong cái răng hàm số 6 bên phải của bạn. Khi có bất cứ sự bất thường nào xảy đến, thường là tác nhân gây ung thư, nó sẽ gửi thông tin đến bạn lẫn bác sĩ riêng của bạn. Bạn sẽ được điều trị sớm và dẫu có bệnh thập tử nhất sinh thì thời gian tử vong của bạn cũng sẽ được tiên liệu đúng đến từng phút. Và đó là khi chúng ta có thể mơ về một thế giới của y học chính xác. Dược điện toán sẽ lên ngôi, mặc dù AGI sẽ dành job của khá nhiều chuyên gia y tế hiện nay, nhưng là một bệnh nhân, bạn sẽ hạnh phúc hơn khi không còn phải chầu chực ngồi đợi từ sáng đến chiều chỉ để nhận kết quả ‘’sốt siêu vi’’ [dịch ra là ‘’sốt và chúng tôi cũng không rõ là do cái gì’’] hay nhận hai kết quả chẩn đoán mâu thuẫn nhau giữa bệnh viện An Sinh và bệnh viện Sinh An.
Nói về chuyện hẹn hò, không bựa như Tinder, khi đó, các phần mềm hẹn hò trực tuyến sẽ cool ngầu hơn nhiều, các thuật toán sẽ sớm khảo sát xem bạn muốn gì từ một mối quan hệ đang tìm kiếm, bạn chỉ muốn mối qua hệ ‘’qua đường,’’ bạn muốn ‘’xây cầu vượt 2 làn’’ luôn hay đơn giản bạn muốn kiếm một người để có thể hòa cùng gen của bạn và tạo thành một cá thể người sở hữu IQ tầm 190 như một Einstein phiên bản Việt, tất cả mọi thông tin sinh trắc, tâm lý lẫn mã gen của bạn đề có hết trong PDR của bạn từ lâu, từ những sở thích và sở ghét nhỏ nhất của bạn máy tính đều đã ghi lại cả mấy chục năm trời, nếu bạn là người thích nói, nó sẽ kiếm một người thích nghe, nếu một cô thích quyền anh nó sẽ kiếm cho một anh thích chạy vượt rào, đại loại thế, giờ đây nó sẽ tìm cho bạn một người không hợp cạ không ăn tiền.
Nhờ công nghệ thực tế ảo từ việc sử dụng kính của Magic Leap, mọi công việc mang tính sáng tạo và thiết kế đều được nâng lên một tầm cao mới. Mọi thứ trước đây bạn phải cất công tưởng tượng rồi vẽ lên CAD 2D rồi 3D, mọi thứ bạn cần làm giờ đây là đeo kính vào và nhìn ngắm phát minh của mình trong không gian thực sẽ ra sao. Nếu bạn là thợ mộc, bạn biết cái ghế của mình sẽ trông ra sao trong phòng ngủ. Nếu bạn là nhà thiết kế, bạn sẽ biết chính xác cái bàn màu cam chùa này có hợp phong thủy với bức tường xanh chuối trong phòng bạn hay là không. Nếu bạn là một thợ cắt tóc, bạn sẽ biết kiểu tóc của Lệ Rơi sẽ trông ra sao trên khuôn mặt Lệ Quyên để ra quyết định về kiểu tóc cho đúng hơn.
Trong lớp học và ngay tại nhà, IBM đã tạo ra một sản phẩm Socrates số mang tên A.I. Socrates nhằm mô phỏng lại một triết gia lỗi lạc nhất mọi thời đại, là sự phụ của một Plato, và là sư tổ của một Aristotle, để dạy học sinh cách tranh luận và phản biện hệt như thứ Socrates đã làm thời của ông – đi lòng vòng tranh luận với mọi người về các quan điểm của họ đối với mọi thứ.
Trong giao thông, nhờ hệ thống camera an ninh dày đặc và các cảm biến nhiệt độ lẫn độ sáng, chính phủ giờ đây có thể điều tiết giao thông từ xa, dự đoán tốt hơn tình trạng mất điện lẫn nguồn nước dự trữ tại các hồ chứa cũng như thời gian tuyết tan hết khỏi những cung đường chính.
Cũng trong thời gian này, cộng đồng A.I. đã chấp nhận rằng phép thử Turing là một phép đo sai để có thể đánh giá năng lực của trí thông minh nhân tạo. Vì sao ư, vì nó được xây dựng dựa trên sự lừa dối, cụ thể bằng việc một máy tính có lừa được một con người để tin rằng nó không phải một cái máy, nó là một con người. Hội đồng thẩm định cuối cùng đã tìm ra một phép thử mới mang lại nhiều giá trị thực tiễn hơn và đặt tên là dự án Hermione, lấy cảm hứng từ một nhân vật trong Harry Porter luôn biết rõ phải nói gì và làm gì.
Nói riêng về các công trình nội bộ, thang máy không dây lúc này hẳn đã quá phổ biến và có thể đưa chúng ta đi khắp hướng chứ không chỉ có mỗi một lộ trình thẳng đứng thiên đàng – địa ngục duy nhất như ngày nay. Loại thang máy này dần được lắp đặt tại hầu hết mọi siêu đô thị cũng là trung tâm kinh tế mới của Hoa Kỳ ví như Denver, Minneapolis và Nashville, nhìn cool hệt như cái thang máy mà Willy Wonka dắt ông cháu Charlie đi lòng vòng xưởng chế chocolate trong một bộ phim huyền thoại cùng tên.
Dù việc phát triển những công nghệ AGI rất có thể sẽ tạo ra những loại hình phạm tội mới cao cấp hơn nhưng trong những năm 2040, AGI không còn là mối đe dọa hiện sinh nữa. Và để ngăn chặn việc này, Interpol đã phải ngồi lại với GAIA để mời cho được những hacker lỗi lạc như Kevin Mitnick vào team để ngăn chặn những tin tặc thời kỳ công nghệ cao.
Nói về công nghệ nano, các máy tính siêu nhỏ, nhỏ như hạt cát sẽ sớm được tạo ra và cấy ghép trên đỉnh não, nơi sẽ đọc các tín hiệu điện phát ra từ những nơ-ron. Nói vậy nghĩa rằng một ngày nào đó, giao diện từ não đến máy tính sẽ cho phép chúng ta tái ‘’huấn luyện’’ não những bệnh nhân đột quỵ, liệt não hay mất khả năng nói chuyện. Chính giao diện này sẽ cho phép chúng ta trải nghiệm sự đồng cảm ở mức độ sâu sắc và giàu ý nghĩa hơn. Và hẳn cũng sẽ giúp chúng ta chế ra ‘’máy phát hiện nói dối’’ thật.
Như nhà toán học I.J.Good đã từng nhận định thời kỳ bùng nổ trí thông minh sẽ bắt đầu xuất hiện vào cuối những năm 2060. Chín ông lớn công nghệ cùng GAIA sẽ vào cuộc để hội họp và chuẩn bị cho giai đoạn này, và cuối cùng họ sẽ thống nhất ngăn chặn sự hình thành của cái gọi là ASI, tức siêu trí tuệ nhân tạo. Vì thực sự, cái gì nhắm quản không nổi thì ta nên cấm. Con người ngày đó dám sẽ chọn một đáp án an toàn trên một không gian bàn họp gồm toàn những giao diện cảm ứng điện dung và phần mềm nhận diện giọng nói của toàn bộ 203 quốc gia thành viên, trừ Tung Của do từ chối tham gia thành viên GAIA. Hoặc, họ cho phép sự phát triển đó, nhưng buộc loài người phải thiết lập những hạn chế mới tích hợp vào mỗi AGI để giới hạn tốc độ ‘’tự cải thiện’’ của chúng, nếu không, vào một ngày không xa, loài người sẽ không thông minh bằng một robot lớp 5 là một kịch bản chắc chắn sẽ xảy ra.
- Chương 6 – Kịch bản thực tế
Đây là những điều mà một người thực tế nhất nhìn vào những gì rất có thể sẽ xảy ra trong vài chục năm tới nếu với đà phát triển như hiện nay và không có bất cứ sự thay đổi lớn nào diễn ra.
Do điều tối quan trọng với những cổ đông trong 9 gã khổng lồ công nghệ vẫn là tiền, là lúa, là lợi nhuận, nên họ vẫn muốn những sản phẩm thương mại là chính và tai hại hơn, họ phớt lờ chính phủ Tung Của nhà BAT.
Trong khi đó, kế hoạch chiến lược cho tương lai của A.I. của cựu tổng thống Obama vào năm 2016 đề xuất viện trợ cho phòng nghiên cứu phát triển của A.I. đã bị gác lại nhanh chóng. Cả Thượng Viện và Hạ Viện Hoa Kỳ đều tìm cách cầm chừng Trung Quốc bằng nhiều biện pháp cấm vận và trừng phạt kinh tế thay vì tập trung thành lập một liên minh vững chắc kết nối 6 gã G-MAFIA với các hoạt động của chính phủ.
Thực tế thì các chương trình A.I. dù lớn hay nhỏ đều cần rất rất nhiều dữ liệu để học hỏi, chính khâu thu thập dữ liệu mới là thách thức lớn nhất khi xây dựng một mô hình A.I. mới, chứ không phải nằm ở thuật toán hay mô hình, trong khi đó, chín ông lớn lại đang xây dựng quá ít bộ dữ liệu sẵn sàng để sử dụng ngay. Một vài trong số đó là ImageNet [dữ liệu hình ảnh], Wikitext [dữ liệu từ các bài viết trên Wikipedia], 2000 HUB5 English [dữ liệu bằng tiếng Anh sử dụng cho văn bản nói] và LibriSpeech [gần 500 giờ sách nói]. Vấn đề ở đây là dữ liệu lấy từ cơ thể người, cơ thể chúng ta quá phức tạp, chúng thực sự là những ‘’tiểu vũ trụ’’ và có hàng tấn biến số khác nhau vẫn đang không ngừng biế đổi và hiện vẫn chưa có bộ dữ liệu nào đủ lớn để được khai thác.
Bàn về sức khỏe, IBM đã có thể đưa ra một sản phẩm y tế thiết thực tên Watson Health và câu hỏi đặt ra là, liệu Watson Health có thể thay thế được các bác sĩ hay không. Và câu hỏi đó phần nào đã có câu trả lời khi lần đầu tiên một cậu bé 9 tuổi mắc một căn bệnh lạ mang tên Kawasaki và chỉ có Watson mới có thể ‘’bắt mạch’’ ra căn bệnh quái lạ này trong khi các bác sĩ con người thì đã bó tay và bó cả ống nghe. Ngay sau đó, nền tảng Watson Health đã chịu nhiều áp lực từ phía cổ đông để nhanh chóng được thương mại hóa, tức giai đoạn ‘’gặt lúa’’ của một công trình công nghệ.
Nhưng cũng như bao nền tảng khác, Watson Health sẽ chịu cản trở lớn từ việc truy cập thông tin của các bệnh nhân để có đủ dữ liệu học hỏi về các bệnh. Vì sao, vì Watson là một cái máy, nó không thể đăng ký thi kiểm tra năng lực để đậu vào đại học y Phạm Ngọc Thạch và rồi đậu vé vớt vào sáng học, chiều đi trực, cuối tuần thi cử ròng rã 6 năm trời hơn như số phận bao sinh viên y khác. Do đó, nó muốn làm bác sĩ nó phải ‘’học’’ kiểu khác. Nó phải được nạp rất rất nhiều dữ liệu đầu vào từ chính những bệnh án của từng bệnh nhân cụ thể, càng nhiều càng tốt.
Tiếc thay, điều đó là không thể với những chính sách bảo mật chặt chẽ như hiện nay, hở cái là bị kiện ngay, thế nên, họ đã nạp vào Watson một thứ mà ta không biết nên vui hay buồn, đó là những ‘’dữ liệu tổng hợp.’’ Nói cách khác, đó là những dữ liệu không thể chung chung hơn được, nó là kiểu phác đồ điều trị áp dụng cho 99 bệnh nhân và hi vọng bệnh nhân thứ 100 sẽ kiểu gì đó thích nghi được. Cụ thể, IBM đã hợp tác cùng trung tâm dữ liệu ung thư Sloan Kettering đưa ra những phác đồ điều trị ung thư và nạp vào dạy cho Watson. Do áp lực lợi nhuận quá lớn, Watson Health đã bắt đầu cho thấy những chẩn đoán không phù hợp đầu tiên, thậm chí nó dùng cả những thứ thuốc chống chỉ định. Thế hóa ra, Watson Health cũng chỉ đang là một sinh viên y năm cuối thôi chứ chưa hành nghề được.
Một vấn đề khác trong thế giới số là vấn đề ‘’dữ liệu đối kháng.’’ Thế cái đó là cái củ riềng gì. Ví dụ bạn được nói chọn một con số để xem con số này có đoán được ý nghĩ trong đầu bạn không, thay vì chọn một con số bình thường, bạn quyết định chọn một con số thật hóc búa, vô cùng dễ gây nhầm lẫn, dễ gây nhiễu thông tin và có mùi triết lý ba xu các kiểu để ‘’thử’’ độ thông minh thật của con robot củ chuối kia, dữ liệu đó gọi là ‘’dữ liệu đối kháng.’’ Và cả 9 ông lớn công nghệ đều đang rất đau đầu với kiểu dữ liệu đối kháng này. Điểm thú vị là đôi khi thông tin đối kháng lại có ích phết, nó giúp tổng hợp tìm ra thông tin mới. Nói ngắn gọn thì đó là một Turing test mà không có con người trong đó, chỉ có 2 cái máy A và B, cùng được huấn luyện bằng cùng một dữ liệu, cứ dựa trên phán đoán của máy A, máy B sẽ tự về thay đổi quá trình của nó để nhận diện tốt như A. Nó sẽ tự vận hành bằng dữ liệu thô từ thế giới thực, sau đó sẽ tự học hỏi tổng hợp thành mọi kiểu ảnh có thể của thế giới thực mà không cần con người can thiệp nữa. Một ngày nào đó, chính cách tiếp cận sáng tạo này sẽ đe dọa sự an toàn của chính con người.
Bạn có bao giờ thấy hai thuật toán tự cạnh tranh nhau để hoàn thiện mục tiêu và thậm chí có thể gây hại cho toàn hệ thống chưa. Đó là khi thực sự sách đã hết hàng nhưng Tiki vẫn để vẫn còn 15 cuốn cũ và 2 cuốn mới, giá cuốn cũ là 25 nghìn và 2 cuốn mới giá có thể đạt 2 tỉ mốt. Hai thuật toán của Tiki đã ngấm ngầm tham gia vào một cuộc chiến định giá tự động, chúng cứ nâng lên mãi đến khi chạm mức 2 tỉ mốt. Có thể nói, chúng ta đã vô tình dạy A.I. rằng ‘’bong bóng giá cả’’ là một điều tốt, như giá nhà, giá cổ phiếu hay thậm chí là những tiếp thị số.
BAT thực sự cũng đã trải qua một thời kỳ vô cùng chật vật để có được ngày hôm nay dưới những luật pháp hà khắc từ Bắc Kinh. Cả Alipay và Tencent đều từng bị phạt những khoảng rất nặng khi vi phạm các quy định về những thứ này kia. Chính Tung Của đang phải trải qua một giai đoạn căng thẳng giữa tinh thần của CNXH và cái thực tế của một chủ nghĩa đang giẫy chết mang tên tư bản.
Tất cả đang vận hành theo lối cạnh tranh thay vì hợp tác. Trong khi Amazon nắm trùm về thương mại điện tử, Google thì đứng đầu về các nghiên cứu về tìm kiếm và địa điểm, Microsoft thì sở hữu điện toán đám mây của doanh nghiệp, IBM sở hữu các ứng dụng A.I. cấp độ doanh nghiệp và hệ thống sức khỏe ứng dụng. Hai vợ chồng nhà Mark Zuckerberg thì nắm toàn bộ câu chuyện về truyền thông xã hội trong khi gã khổng lồ Apple thì thống lĩnh thị trường phần cứng, gồm điện thoại, máy tính và các thiết bị đeo. Và trong 6 ông tướng này, chẳng ông nào chịu ông nào, và chúng ta mãi vẫn không thể có một bộ giá trị cốt lõi duy nhất cho con đường phát triển A.I. Chúng ta mãi vẫn không tìm được tiếng nói chung, và cứ như mỗi ông đều chỉ muốn nói theo cách của ổng mà thôi.
Và sau một thời gian cạnh tranh, kịch bản mua bản sát nhập một lần nữa đã lặp lại. Bất ngờ, năm 2025, Amazon hứng lên đòi hợp tác với Apple xây dựng một hệ điều hành độc quyền, chạy bởi phần cứng được sản xuất độc quyền bởi đội nhà Jeff Bezos và đội nhà Tim Cook, phần mềm đó được mang một cái tên không thể bựa hơn, Applezon.
Trong bối cảnh đó, do ăn tiền quảng cáo ngày càng nhiều nên giờ kéo newfeed FB toàn quảng cáo thẳng và quảng cáo ngầm nên người dùng dần xa rời chú Mark nên họ nhào vô xin chân giữ xe cho phía đội Applezon nhưng cuối cùng bị Jeff và Tim đóng cửa thả chó.
Hệt như thời kỳ căng thẳng giữa iOS và Android thì giờ đây nền tảng mới Applezon cũng cạnh tranh cùng Android của Google căng thẳng y như rứa dẫn đến việc bạn đừng hòng mong chuyển mọi thông tin PDR của mình từ điện thoại hãng này sang điện thoại chạy hệ điều hành hãng khác, bị sẽ tốn 60 năm cuộc đời để làm chuyện đó vì chúng vô cùng không tương thích.
Trên con đường cạnh tranh khắc nghiệt, chính phủ Mỹ năm 2029 đã phải chọn cho mình một lối đi riêng, giữa hai hệ điều hành đình đám nhất thời điểm đó, là Applezon và Google, như nhiều chính phủ khác, nhà Trắng quyết định chọn Applezon do vấn đề giá thành và các gói giảm giá cho ứng dụng văn phòng. Là một người tiêu dùng mua sắm công nghệ, chúng ta luôn được hích để chọn về một bên, vì chỉ có dùng theo hẳn một bên thì cuộc sống của chúng ta mới được gọn gàng và dễ thở, còn nếu dùng điện thoại Samsung chạy Android mà tay lại đeo đồng hồ của Applewatch thì chắc chắn sẽ là một thảm họa lớn ngang với vụ nổ hạt nhân tại Cherbobyl năm 86.
Thay vì chi cả đống tiền vào việc chạy theo một dòng iphone mới cứ mỗi năm lại cải thiện số camera gắn phía sau hay một cái Samsung màn hình gập được làm mấy lần, người tiêu dùng dần thích chi tiền vào những thiết bị đeo kết nối không dây khác có tích hợp cảm ứng sinh trắc học. Dù vậy, Sự thất bại trong dự án Google glass vẫn là một sự ám ảnh lớn đối với tất cả các fan của Google.
Thời đó, đơn giản là người ta sẽ nói nhiều hơn gõ, các điện toán không gian, thị giác máy tính hay nhận diện âm thanh sẽ vù vù gia tăng doanh số đến chống mặt.
Về mặt nhân sự, tóm lại phần lớn chỉ còn 2 loại – nhân viên cấp cao và những nhân sự lành nghề, tất cả những quản lý bậc trung sẽ bị xóa sổ và thay bằng A.I. vì đơn giản chúng nó năng suất hơn và chẳng bao giờ nói xấu sếp.
Sau một thời gian, dường như chính phủ Hoa Kỳ sẽ từng bước học theo Tung Của, thậm chí là dùng lại thuật toán của họ, tức dùng hệ thống tín dụng XH để quản lý thông tin cá nhân của từng người dân. Do lo sợ bị tẩy chay, 6 gã G-MAFIA cật lực phản đối điều này. Trong khi đó, Tung Của đang thử nghiệm chế độ thực dân kiểu mới và bước đầu thành công ở Zambia, Tanzania, Congo và nhiều nhiều quốc gia châu Phi khác. Ta cũng đừng quên chính quyền Tập đang nắm trong tay 75% lượng Lithium cấp cho toàn thế giới, là thứ hóa chất để tạo ra pin, không có pin thì ta không cần bàn về công nghệ hay máy tính gì nữa, về ngủ cho khỏe.
Ngoài ra Tung Của vẫn đang đẩy mạnh các hoạt động nhằm chiếm ưu thế trên khu vực biển Đông, biển Hoa Đông và biển Vàng vì đây là khu vực các tàu hàng từ phía Tây muốn qua Đông hầu hết phải đi qua khu vực này, từ đó, Tung Của lập mấy chục chốt chặng để thu thuế thân.
Đến năm 2049, học theo Applezon, Google và IBM cũng ngồi lại với nhau tạo thành một liên doanh khác chứ hai đứa kia nó hay qua đánh hội đồng Google quá, Microsoft của Bill thì vẫn đang bận rộn với các dịch vụ và hệ thống pháp lý. Có chăng, điều đáng ngạc nhiên nhất là chữ F màu xanh, gã khổng lồ Facebook của Mark Zuckerberg đã đánh mất thị phần chính do ngay từ đầu mô hình kinh doanh của Facebook không hề vững chắc như Tencent. Đến năm 1935, họ mắc phải khó khăn tình chính nghiêm trọng, sau đó bị bán ra thành nhiều mảng nhỏ, và đây chính là thảm họa, hàng tấn tấn thông tin dữ liệu cá nhân của mọi người, hầu hết là dân Mỹ sẽ bị rò ra ngoài còn nhiều hơn dầu loang sau dụ giàn Deepwater Horizon nổ tung, và đương nhiên, thế lực muốn ‘’mua’’ lại mớ thông tin đó nhất chính là chính phủ Tung Của. Giờ đây, tất cả những người dùng Facebook ở Mỹ theo một cách nào đó sẽ là một phần của hệ thống tín dụng XH do chính phủ Tung Của theo dõi. Tập biết mọi thứ về bạn qua tất tần tật những thông tin bạn post lên Face trong suốt mấy chục năm qua, họ biết rõ đến mức sáng sáng đúng 3h, bạn đều đi làm ngang qua bao nhiêu cây cầu và từng cây cầu đó tên gì họ còn biết.
Nhờ sự hỗ trợ của Watson bên IBM, chúng ta đã biết tạo ra thực thể đa bào phức tạp, việc này dẫn đến sự ra đời của loài người tăng cường, hay còn được biết đến là hiện tượng ‘’Chimera human – animal’’ hay di truyền học giữa người và vật. Nhắc đến người – vật, vài người trong chúng ta sẽ vội nghĩ đến những phiên bản nhìn rất cool như hình ảnh nhân mã hay nàng tiên cá Đan Mạch các kiểu, nhưng không, đời thường chỉ xém như là mơ. Vâng, chúng ta đang không nghe nhầm, chúng ta rồi sẽ tạo ra những phiên bản lai giữa người và con vật như cảnh tượng khá sốc bên dưới về một thứ ta chẳng biết nên gọi là người hay vật. Ta chỉ thấy vô cùng bối rối pha lẫn rối não và rối bời khi nhìn. Hóa ra, không chỉ có Satan, Trư Bát Giới là có thật hẳn hoi.
Nếu nhìn về mặt tích cực của công nghệ này, trong tương lai, ta sẽ có thể tạo ra mô người rồi cho cấy ghép vào lợn và cừu để chúng sinh trưởng tạo ra gan, tim, thận để có cái mà các bác sĩ thay khi gan ta nhiễm mỡ, tim ta bị nhồi máu cơ hay thận ta có vài chục cục sạn to.
Rồi cuối cùng, cả Applezon và Google-IBM đều cảm nhận thấy sự suy giảm trong doanh thu và rồi cùng quyết định chung tay tu chỉnh lại PDR để vận hành các AGI giám sát, và rồi họ phát hiện ra đủ điều từ một hệ thống có vô số các lỗi, họ đã bị BAT bên phía Tung Của tấn công mạng. Mọi thiết bị điện, điện tử và công nghệ khắp đất Mỹ đều chịu ảnh hưởng của chính quyền Tung Của, và họ đã sẵn sàng giao chiến với Mỹ.
Đến năm 2069, được đà, Tung Của dọa nếu chính phủ Mỹ không đáp ứng các yêu sách về địa chính trị thì những Kevin Mitnick phía Tung Của sẽ ngắt ngay hệ thống truyền thông, đóng mạng, khóa tài khoản mạng XH lẫn kiểm soát không vận qua màn hình radar. Và đó hoàn toàn là điều mà một Tung Của có đủ binh lực và sức mạnh công nghệ mài dũa bao nhiêu năm trời hoàn toàn có thể làm.
Người Mỹ của năm 2069 dù đang ở Mỹ nhưng đã bị Tung Của chiếm đóng và ‘’cai trị’’ bằng kỹ thuật số. Mọi thứ trong căn nhà bạn gọi là thông minh đều hoạt động theo những nút bấm trên bàn Tập.
Sau đó, sau khi Mỹ mất đà đập mặt vào ghế đá, toàn thể nhân loại nhanh chóng đi theo vết xe đổ đó vì cũng chả còn đường nào khác để mà đi, tất cả chúng ta đang đứng trên bờ vực của một A.I. vô cùng đáng sợ từ một đất nước không nghĩ về hai chữ ‘’Dân chủ’’ như cách mà hầu hết chúng ta đều nghĩ.
- Chương 7 – Kịch bản thê lương
Sương sương thì 3 năm sau, tức năm 2023, chúng ta vẫn ngó lơ một lộ trình lâu dài cho sự phát triển của A.I., nghĩa là nó muốn ra sao thì ra, miễn công ty ta có lợi nhuận đều là được. Mọi thứ vẫn y như cũ, các bộ tộc A.I. vẫn là mấy ông da trắng là chiếm số đông, phụ nữ lèo tèo được mấy người, đa phần vẫn là Mỹ trắng. Các hệ thống thị giác sẽ mắc những lỗi ‘’thiên kiến’’ và hay xác định nhầm người da màu là tội phạm. Chả ai còn quan tâm hay biểu tình về những thứ như tính minh bạch trong các hệ thống A.I. nữa. Lúc này ở Mỹ đã phát triển một loại PDR để quản lý XH và được truyền thông quảng cáo là một hệ thống vô cùng ‘’dân chủ’’ dù nó vẫn vô cùng na ná như phiên bản của Tung Của đang dùng ở Thượng Hải. Tiền bạc không còn là vấn đề then chốt nữa, giờ đây, ‘’công dân của năm’’ [điểm tín dụng XH cao nhất và được nhiều ‘’LIKE’’ nhất] mới là danh hiệu khiến mỗi chúng ta sống và cống hiến mỗi ngày. Kiểu kiểu ‘’Vì một thế giới tốt đẹp hơn’’
Trong khi Mỹ vẫn dè chừng và dần rút khỏi các diễn đàn quốc tế và đang bận xây cái vạn lý tường rào thứ hai thì Tập vẫn đang cố gắng chào mời ‘’ngoại giao’’ bằng món khai vị ‘’bảo kê’’ tất cả các quán bar vũ trường khắp các quốc gia Mỹ Latin, châu Phi và Đông Nam Á [và vâng, chúng ta đang là một trong số đó]. Sau đó, Tung Của đã tiến đến món chính ‘’viện trợ quân sự’’ gồm các máy bay và vũ khí và từ đó, họ có lý do để thiết lập căn cứ ở những sân sau của Mỹ trong lúc anh đầu vàng vẫn đang mải tung tăng chơi đùa mà không lo bị bẩn do đã có OMO trắng sáng ở sân trước.
Và đây là một câu nguyên văn tôi bê ra từ trong sách, rằng
‘’Họ bình chân như vại vì ở Mỹ, rất khó để thoát khỏi lực hấp dẫn của lợi nhuận nếu không có sự can thiệp đủ mạnh.’’
Với sự phát triển bùng nổ của 3 ông lớn BAT, chính phủ của Tập đã ra sức tài trợ cho những sáng kiến công nghệ để đẩy mạnh phát triển kinh tế. Và mãi đến lúc đó, dân Mỹ và cả nhà Trắng vẫn đang mải chụm đầu vào coi đá banh và lo xem nên bầu cho ai làm tổ trưởng tổ khu phố Manhattan thì Tung Của đã chạy đến đầu ngõ, và đây cũng chính là sai lầm chí mạng của nhà Trắng và của cả thế giới phương Tây.
Do đã quen sống dưới sự quan sát chặt chẽ từ nhà nước, dân Tung Của dần cũng chẳng ai ý kiến gì nữa, những anh như Dưa Leo dần ít đi, giờ chỉ toàn mấy anh ‘’dưa chuột’’ hay Lệ Rơi lên xiếc khỉ cho cộng đồng quên ngày tháng khổ. Nhưng được cái ai cũng ‘’sợ’’ chính quyền do cái khỉ gió gì họ cũng biết, trang tình báo chính thức của Việt Nam vẫn cũng chính là trang 95 triệu dân.com, tội phạm dần suy giảm, vì không còn ai dám hó hé gì nữa, bất ổn XH dần cũng giảm do sợ bị cô giáo ‘’khẽ tay.’’ Nhưng thực sự, được cái dân Tung Của dần thoát nghèo thật, cũng có thể do mấy đứa nghèo kiết xác như thằng Ròm chết chìm cả rồi nên thống kê toàn người trung lưu trở lên là chính. Nhưng cũng nhờ thế mới biết dân ta vô cùng thích ăn dưa leo chứ không chỉ để đắp mặt nạ hóa trang Halloween.
Nếu nhìn cho kỹ cách con người chúng ta đang vận hành, thì ta sẽ bắt gặp một kiểu, mà ở trong sách gọi là ‘’câu chuyện dừng chân.’’ Nghĩa là sao, nghĩa là làm tới làm lui cũng chỉ có thế, như cũ. Ta hò hét biểu tình chứng minh hút thuốc lá sẽ gây ung thư nhưng đồng thời ta cũng quảng cáo tiếp thị thuốc lá như một phong cách vô cùng thời thượng để thử. Tóm lại, trống đánh xuôi kèn thổi ngược. Kết quả, hầu như chúng ta chỉ đang dậm chân tại chỗ cùng một mớ giải pháp.
Đến những năm 2029, hầu như chúng ta sẽ bị ‘’nhốt’’ trong chính cái lồng công nghệ do chính ta tạo ra. Ta có các loại tủ lạnh giúp theo dõi đồ ăn bên trong, ta sẽ biết cái chân giò để từ năm ngoái đã bị mốc xanh chưa, mốc xanh đến độ nào thì là có hại, mốc đến độ nào thì thành thượng phẩm phô mai mốc ‘’blue cheese,’’ kèm theo toàn bộ lò nướng điện máy Xanh bán ra sẽ mang chức năng đảm bảo thịt gà không bị cháy khô, không được ăn giòn giòn béo béo chút vì hại cho tim mạch còn máy giặc thì sẽ liên tục bíp bíp để bạn đưa đồ vào cho nó sấy không nó sẽ đảm bảo có một đêm mất ngủ. Từ chủ nhà, giờ ta phải chạy như con ở, hoặc bạn phải đủ tiền để mua loại có thể chọn ‘’tắt’’ những chức năng phiền-hơn-là-được từ những thiết bị điện tử trên.
Và đâu đó, vào một buổi sáng đẹp trời, bạn phát hiện các thiết bị tự động trong nhà bếp bỗng tắt ngóm hoặc hoạt động một cách kỳ quặc như bị chập mạch, mạng mẽo thì bị sập đồng loạt, cáp quang không ai cắn cũng tự đứt, xe không người lái của Tesla ngoài đường thì xém tông vào mấy chục cái cột điện. Hàng ngàn khách hàng của những Facebook, Amazon, Tesla, Apple và cả Google gọi điện đến tổng đài để than phiền trong khi những Jeff Bezos, Elon Musk hay Tim Cook chỉ có thể nói họ đang cật lực điều tra hoặc sẽ rơi câu ‘’A.I. đôi lúc sẽ trở nên vô cùng khó hiểu cũng là chuyện thường ngày thôi, xui thôi quý vị.’’
Hóa ra, đó là một âm mưu tấn công mạng đến từ kẻ khổng lồ Tung Của với một chiến dịch mà họ để chuẩn bị trong nhiều năm tên Beikun, nghĩa là ‘’mắc bẫy.’’ Nhưng thực ra, đoàn quân hacker của Tập chỉ muốn làm cho dân Mỹ hoang mang Hồ-Quỳnh-Hương bằng việc gieo nghi ngờ vào 6 đứa G-MAFIA mà họ đang dùng mỗi ngày.
Với Facebook, sau nhiều lần hứa sẽ chỉnh đốn và nâng cấp bảo mật thông tin nhưng bất thành, người dùng bỏ đi vô số kể và chuyển sang các hệ thống khác như Chestbook, Backbook, Handbook hay Legbook gì gì đó. Và rồi, Facebook của anh Mark phang thẳng xe vào vết xe đổ của những gã khổng lồ MySpace, Nokia và Kodak khi gánh nợ đến cuối năm 2049 thì tuyên bố phá sản. Sáu anh em siêu nhân nhà G-MAFIA nay đã mất đi chữ F màu xanh tím huyền thoại. Dù vậy, Mark vẫn chọn ở rể luôn bên Tung Của chứ không về.
Sự chia rẽ công nghệ ngày càng rõ ràng hơn bao giờ hết, những người dùng Amazon Homes sẽ phải mua đa phần thiết bị từ Amazon, người dùng Google phải chạy hầu như bằng Android và Apple chỉ hỗ trợ tất tần tật những thiết bị xoay quanh logo táo-cắn. Nếu bạn chi tiền mua bất cứ cái gì ‘’lệch chuẩn,’’ bạn sẽ ngay lập tức có cảm giác như cả thế giới đang chống lại bạn và cả con Kiki nhà bạn.
Cũng dễ đoán, A.I. sẽ như bão Katrina quét đi rất nhiều công việc của con người. Ban đầu chúng có vẻ giật những job lao động chân tay, ta đoán tài xế xe tải, công nhân nhà máy và những người làm công sẽ mất hết công việc, nhưng hóa ra ta đã sai. Tạo ra những robot vật lý đủ ‘’năng lực’’ thực hiện mọi công việc chân tay đâm ra còn khó gấp mấy lần tạo ra một con robot giải quyết mấy chuyện về nhận thức, tức công việc trí não. Trớ trêu thay, nhân sự tầm thấp và những người siêu giỏi [đủ giỏi để quản lý mấy con ‘’thông minh nhân tạo’’ này] thì còn việc, những nhân sự tầm trung, những ông manager tầm trung [cái gì cũng trung bình, tính luôn tuổi đời] chậm chạp đù đù sẽ là những đối tượng dễ bị ‘’tiễn’’ đi nhất trong payroll, thường là mấy ông cứ nghe hai từ start-up là bắt đầu mở loa đài chửi-đổng. Ngày đó, đứa đánh giày thì vẫn có cơm ăn trong khi một ông manager tầm trung đến Excel cũng không rành lắm sẽ sớm bị về vườn, và giày thì lại không biết đánh.
Khi đó, trong cơn khủng hoảng quay cuồng trong chính mớ A.I. mình tạo ra, giáo dục Mỹ sẽ kiến nghị tách học sinh làm hai ngay từ cấp mẫu giáo – đứa Peter Pan này sẽ theo học nghề hay sẽ nghiên cứu chuyên môn, bắt buộc phải định hướng cho được ngay từ nhỏ. Đứa chọn học nghề sẽ được đào tạo kỹ đến từng con ốc, từ ốc hương, ốc giác hay ốc bưu để không mót nhầm cua huỳnh đế hay tôm hùm, còn đứa chọn nghiên cứu chuyên sâu thì được học tư duy phản biện và kỹ năng quản lý ngay từ nhỏ, nhưng sai ở chỗ chúng được dạy những kỹ năng của một quản lý tầm trung và cũng là những kỹ năng robot đang dần làm được. Một thế hệ thất nghiệp ngay từ trong trứng nước. Từ đó, tỉ lệ tội phạm lại ngày càng gia tăng, đúng với phương châm của bọn tội phạm hay nói ‘’bần cùng sinh đạo tặc.’’ Chính tình trạng thất nghiệp triền miên này đã góp phần làm cho dòng vốn đổ vào từ Tung Của ngày càng hấp dẫn. Ngày càng có nhiều người Mỹ làm cho những ông chủ Tung Của. Đương nhiên để trả thù nhà Trắng cũng cố đấm móc lại vài gói ‘’kìm hãm’’ kinh tế nhưng họ nhận ra họ không còn là Mohammed Ali ngày nào nữa, giờ đây họ cùng lắm chỉ là một Mayweather mỗi khi gặp Manny Pacquiao là cứ phải chạy lòng vòng quanh sân.
Cho đến cuối những năm 2030, nhìn chung A.I. thế giới vẫn phát triển theo hai hướng song song và sẽ không bao giờ cắt nhau theo đúng tiên đề Euclid. Một là hướng của 6 anh G-MAFIA hay của thế giới tư bản chủ nghĩa phương tây và một là hướng của 3 anh BAT hay của nhà nước Tập và của những nước đang được cái bóng của Tập ‘’che chở’’
Đến năm 2049, sau khi Facebook phá sản, phần còn lại lặt lìa của IBM và Microsoft được Google mua lại, thị trường Mỹ giờ đây chỉ còn 3 anh chị lớn là Google/Amazon và Apple tạo thành một kiềng ba chân GAA.
Trong dịp lễ kỷ niệm 1000 năm CMCS, Tung Của tung ra gói hàng khủng mang tên Triều đại Rengong Zhineng, tức trí tuệ nhân tạo. Mở ra một thời đại của những AGI được tạo ra để cạnh tranh hơn là hợp tác, và những căn nhà thông minh này nọ mọc lên với hàng loạt những ‘’tai nạn ngoài ý muốn’’ do những cuộc tấn công mạng và ‘’toàn thể tiền bạc trên thế giới cũng chẳng thể mua nổi căn nhà không mắc phải lỗi hệ thống liên tục’’
Về mặt y tế, những nanabot được tạo ra đã phục vụ rất tốt cho nhiều công tác y tế ví như đưa một lượng thuốc cực nhỏ vào cơ thể mà không gây thương tích. Thấy vậy, mọi người đều sẵn sàng đưa mông cho chính phủ tiêm nanabot. Do được giám sát sức khỏe chặt chẽ, tuổi thọ trung bình dân Mỹ tăng từ 76.1 vào năm 2019 lên hẳn thành 99.7 vào năm 2050. Nhưng có một điều mà hầu như mọi người chưa nghĩ đến, rằng sự phát triển quá mạnh của những nanobot hay những AGI sẽ bắt đầu phát hiện và tìm kiếm những bất thường trong mô bào thai. Nếu tìm được, chúng sẽ được lệnh tự động phá thai, chúng còn chẳng cho cha mẹ hài nhi biết điều đó vì chúng hành động ‘’quá nhanh quá nguy hiểm.’’ Tương tự như câu nói ‘’già không bỏ nhỏ không tha,’’ những nanobot này tiếp tục tìm kiếm những bất thường khi bạn già đi và vào một ngày đẹp trời, bằng một cách không được nhân đạo như vị bác sĩ gây tranh cãi Jack Kervokian [Người bác sĩ mà cuộc đời ông còn được làm thành phim ‘’You don’t know Jack’’ – Cũng phải, ta chỉ không hiểu Jack mà thôi, nếu bạn xem phim bạn sẽ hiểu hơn về những quyết định được xem ‘’vô nhân đạo’’ và chống nhà thờ của vị bác sĩ này], chúng phán đây chính là thời điểm mà việc duy trì mạng của bạn còn đau đớn hơn cái chết. Sau đó chúng tự tiêm thuốc ngủ quá liều cho bạn để bạn ‘’chia tay sớm bớt đau khổ’’
Và thế là, đến một ngày khi những phản đối nhân đạo và nhân quyền lên đến đỉnh điểm, cũng cùng cái kết như Jack Kervokian, các nhà sáng chế buộc phải tìm ra một loại AGI mới, một loại nanobot mới để kiểm soát chính những nanobot khác.
Hài thay, đến những năm 2050, chính Tung Của sẽ bỏ tiền giúp Mexico xây tường để ngăn những người Mỹ ‘’không đủ điểm tín dụng’’ du lịch đến những bến cảng du lịch quen thuộc thuộc phía Nam như Bahamas, Jamaica, Cancun, Playa del Carmen, Cozumel, Costa Rica và Aruba. Họ sẽ cho phát sóng âm gây buồn nôn, chấn động, chảy máu tai và cả tổn thương tâm lý nếu bạn Mỹ nào cố chơi trò chạy vượt rào. Thấy mọi thứ trở nên tai hại, GAA bắt đầu tính đến nước cờ hợp tác với nhà Trắng để đối phó nhưng đã quá muộn, giờ chỉ còn hai khả năng, một là đầu hàng chính quyền Tung Của, hai là từ bỏ nhân loại.
Cho đến năm 2069, Tung Của không còn cần Hoa Kỳ làm đối tác thương mại nữa, họ cũng không cần qua MIT để học về trí tuệ nhân tạo, họ có 3 cái MIT ngay trên đất nhà mình. Họ có 150 quốc gia vận hành dưới sự ‘’bảo kê’’ của mình từ một Tung Của độc tôn. Công dân của 150 quốc gia được di chuyển thoải mái trong một lãnh thổ rộng lớn miễn là đủ điểm tín dụng. Trong khi đó người Mỹ giờ đây chỉ cao lắm là đi từ bờ tây vịnh San Francisco sang bờ đông New Hampshire rồi quay đầu đi về, vô cùng tù túng chân tay.
Khi chính phủ Tung Của không còn chờ được nữa, họ thiếu đất để cắm lều, họ thiếu nước dùng và họ đã quyết định sẽ lấy toàn bộ tài nguyên của đối thủ lớn nhất, chính là Mỹ và đồng minh. Đến một ngày, tất cả các thiết bị của gia đình Apple bỗng sập nguồn, ban đầu ai cũng nghĩ đây chỉ là một lỗi sản xuất của một AGI thế hệ mới, nhưng rồi ‘’căn bệnh lạ’’ cũng ập tới các hộ dùng Google. Tóm lại, ai không dùng các sản phẩm của nhà BAT đều lâm vào cùng một kịch bản tận thế. Tung Của giờ đây đã có trong tay một siêu trí thông minh nhân tạo [ASI] từ lúc nào mà Mỹ cũng không hề biết, và Tung Của đã ra lệnh cho con ASI bạo chúa của mình ‘’hủy diệt toàn bộ dân số Hoa Kỳ’’ [Năm 2069, hủy diệt chỉ đơn giản nghĩa là cắt đứt dây mạng nhà bạn]. Dân chúng ùa ra đường biểu tình giương cao biểu ngữ ‘’STOP KILLING US’’ và ta rõ ràng cũng không biết nên dịch là ngừng giết chúng tôi hay ngừng bóp chết nước Mỹ nữa, vì thực tình hình bấy giờ trông như Nhà Trắng đã hoàn toàn bị knock out về công nghệ.
Đó là tàn cuộc của nước Mỹ, của các đồng minh Mỹ và của cả nền dân chủ.
Hiện tại, dù chỉ là kịch bản ”dự đoán” nhưng đã có dấu hiệu hướng tới cả 3 kịch bản trên. Mỗi người chúng ta dù nhỏ nhưng cũng là một nhân tố tác động lên con đường này.
Chương 8 [Chương cuối] – Viên sỏi và tảng đá – Làm thế nào để định hình tương lai của A.I.
Chương 8 này tác giả Amy viết đúng như để trả lời cho câu hỏi mà chính tôi thích nhất sau mỗi cuộc tranh luận – ‘’NOW WHAT???’’
Đúng rồi, dù có nói hươu nói vượn, dù có bàn Đông rồi bàn Tây, dù ai đúng ai sai hay whatever, dù là nhìn về quá khứ hay vọng tưởng về tương lai, nhưng tóm lại là giờ làm gì đây này, là sống với hiện tại. Đó mới là câu hỏi quan trọng nhất, như cách Suboi hỏi ‘’N-sao’’ tức kiểu hỏi ‘’giờ thì sao nà’’ của người Sài Gòn mà nói nhanh quá thành ra nghe như ‘’N-sao’’
Tác giả nhấn mạnh rằng, A.I. cũng hệt như số mộng mơ của Đen, cũng như cái ‘’niêu cơm của Thạch Sanh’’ để rồi ‘’ai muốn lấy cứ lấy – không thể nào mà sạch banhhhh’’
Đó là một kỷ nguyên A.I. có thể vừa phục vụ cả Tung Của và cho cả Hoa Kỳ. Đông Tây có thể vui vẻ ngồi xuống hợp tác cùng phát triển. Hợp tác không có nghĩa là thất bại, hợp tác cùng CNTB không có nghĩa CNCS ở Tung Của sẽ sụp đổ.
Vint Cerf, người đồng thiết kế các cấu trúc mạng internet đã ví von một tương lai đen tối cho A.I. ngày nay như một hòn đá lớn khủng lồ đang từ từ lăn xuống một thung lũng tí hon, nơi sinh sống của gần 8 tỉ người lùn, đó chính là chúng ta. Sự thật thì tảng đá hủy diệt đó đang di chuyển về phía bạn nhưng bạn đã không đủ tỉnh táo để nhận ra vị trí của hòn đá đó đã thay đổi kể từ hôm qua. Hoặc, bạn có nhận ra nhưng bạn nghĩ mình bạn thì làm được trò gì với cái cục to như trúng cút kia, nên bạn chọn quăng cục lơ hoặc đơn giản nghĩ rằng mình bạn có thể chạy thoát thân.
Theo như Amy, mỗi chúng ta đúng là không thể vào vai anh hùng đứng ra dùng tay chặn cục đá nghìn tấn kia khỏi lăn xuống theo đúng định luật Newton nhưng ta hoàn toàn có thể giúp tìm một viên sỏi và giúp đặt vào đúng vị trí thì hàng triệu viên sỏi thì làm chệch hướng của hòn đá quái quỷ kia, hệt như cách NASA đối phó với các vấn đề thiên thạch. Nếu ngăn chặn thành công, ta sẽ có những bộ phim Hàn xẻng lãng mạn như kiểu ‘’vườn sao băng’’ còn không thành công thì ta có đoạn cuối của phim Melancholia năm 2011 khi 3 con người thững thờ ngồi nắm tay nhìn cục gạch to hơn trái đất mà đứa nào đó đã nghịch phá cầm phang thẳng vào trái đất.
Trong kịch bản lạc quan, một liên minh được tạo ra để thống nhất các tổ chức công nghệ, gọi tắt là GAIA đã được tạo ra và tác giả đã chỉ điểm cho chỗ tốt nhất để đặt trụ sở GAIA là Montreal [Canada], hệt như chỗ giữ tiền ngon nhất là Thụy Sĩ vậy. Vì sao, vì thiên thời địa lợi nhân hòa nơi đây, không liên quan nhưng có lẽ lý do kèm theo là Canada có một anh thủ tướng trông khá soái ca tên Justin, chỉ mỗi điều là Justin luôn có thù với tỉnh bang xưa tôi sống là Alberta và anh em ngành dầu khí nói chung vì suốt ngày nói chuyện môi trường. Và cũng chính Justin Trudeau xuyên suốt năm 2017-2018 đã thể hiện ông vô cùng quan tâm và mong muốn đặt A.I. làm trọng tâm phát triển cho Canada. Và đất Montreal thì đều xa thung lũng Silicon lẫn Bắc Kinh.
Và có lẽ đã đến lúc, một tổ chức như GAIA được thành lập, để còn thống nhất hóa việc ưu tiên quyền con người lên hàng đầu, trên cả những động cơ chính trị lẫn những vấn đề lợi nhuận.
Ngày đó không còn xa nữa, nếu bạn nghĩ làm gì có chuyện thông tin cá nhân của ta sẽ được âm thầm ghi lại tạo thành một bộ PDR thì bạn đã nhầm, ngay thời điểm này, một phiên bản thô sơ của nó đã có mặt trên thị trường, gọi là PII [Personally Identifiable Information], đây là những thông tin chính chúng ta đã tự nguyện nạp cho điện thoại, cho các quảng cáo dạo. Cũng như Big Data, việc dữ liệu về chúng ta sẽ được ghi lại không phải chuyện chết người nhưng việc các chính phủ và bên thứ 3 [thường là quảng cáo và nghiên cứu thị trường] làm gì với mớ thông tin đó mới là thứ chúng ta care. Do vậy, ta cần GAIA sẽ hành xử như
một ‘’trọng tài’’ để đặt ra những quy định buộc 9 ông công nghệ không được làm bậy với mớ PDR của người dùng, bằng việc tạo ra cả một ‘’bản đồ giá trị Con Người,’’ rõ ràng ta đã có tiền lệ về chuyện này, đó là bản đồ tế bào con người trong ngành sinh học.
Đồng thời, dù đây là chuyện nói ra nghe như cổ tích, rằng các tổ chức công nghệ ngày nào đó có thể ngồi lại cùng các nguyên thủ thúc đẩy tiến trình hợp tác và chia sẻ thông tin cũng như những phát hiện của mình.
Nếu được, chúng ta cũng nên tính luôn đến khả năng xây dựng một loại A.I. đặc biệt gọi là ‘’A.I. canh gác’’ dùng quản lý hoạt động từ những A.I. khác để đảm bảo không con robot nào trong hàng ngũ bỗng xuất hiện những đột biến, bỗng ‘’hóa điên’’ và rồi lại muốn xả súng tạch tạch vào trường học hay đại loại.
Ngoài ra, nhà Trắng nên bớt ‘’bủn xỉn’’ khi chi cho công nghệ. Nếu Tập liên tục thể hiện quan điểm ‘’tiền không phải là tất cả’’ với những tập đoàn công nghệ lớn và công khai kế hoạch A.I. của Đảng CS thì lầu năm góc đang chi chỉ tầm 1.7 tỉ đô và bắt xài trong 5 năm trong khi chỉ trong năm 2017, chỉ riêng 6 ông lớn G-MAFIA đã chi mạnh tổng cộng 63 tỉ đô vào đầu tư phát triển công nghệ, gấp 5 lần tổng tiền ‘’lì xì’’ từ chính phủ rót xuống.
Giờ đây, Hoa Kỳ buộc phải thỏa hiệp, Hoa Kỳ đang phải học cách cạnh tranh ngang hàng chứ không phải được ngồi ở vị thế ‘’anh cả’’ như chục năm trở lại đây. Hơn bao giờ hết, Hoa Kỳ đang ất cần một chiến lược A.I. gắn kết cấp quốc gia, và có lẽ ngày đó còn đang rất xa vời với tình hình bầu cử hiện nay. Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh của Mỹ [CDC] cần được đổi thành tên trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh và dữ liệu Hoa Kỳ [CDDC]
Thực tế cho thấy, nếu nhìn vào chế độ đãi ngộ hiện tại của chính phủ và của 6 ông lớn, ta khó lòng có thể hình dung một nhà khoa học máy tính tài năng lại chọn làm cho chính phủ. Và tại Hoa Kỳ, cái giá của bổn phận công dân chính là cơ hội, và hiện nay cái giá này đang quá lớn để những cái đầu với IQ hơn 190 chọn làm cho chính phủ. Nói thẳng ra, trả lương như thế làm sao giữ được nhân tài, hay làm sao thực sự thu hút được chất xám, cao lắm chỉ thu được chất trắng hoặc chất tối thôi.
Nói về thuật toán, hẳn bài toán cho xe đâm vào đứa trẻ 3 tuổi hay một bà già 97 tuổi hay tự cho xe lao xuống cầu cá, vấn đề không phải là triết học đúng sai, không phải cứ lôi Kant vào là có lời giải cho những vấn đề kiểu này. Chúng chỉ đang đòi hỏi một cách tiếp cận tận tâm và có tình người hơn. Kể cả là ngay trong khâu tuyển dụng những bộ não thiên tài vào lập trình, ta cũng phải đã đề cập đến những khía cạnh đạo đức học trong phạm vi công việc.
Bàn về chuyện hình thành thiên kiến trong bộ tộc A.I., dường như đây thực sự là một vấn đề nan giải, phải chăng ngay trên kế nhà trường, ta đã phải khuyến khích sinh viên tốt nghiệp bằng kép, nghĩa là khoa học máy tính học kèm theo các ngành nghe có liên quan đến ‘’đạo đức học,’’ ví như chính trị, triết học, nhân chủng học, quan hệ quốc tế, kinh tế học, nghệ thuật, thần học hay XH học. Đồng thời ta cũng nên khuyến khích những sinh viên máy tính theo đuổi những sở thích ngoại lai để tránh suốt ngày hẹn hò với máy tính và những dòng code. Những khóa học hay ho như khóa Justice của Harvard [được trình bày bởi Michael Sander] là một trong những khóa học rất gì và này nọ về chủ đề triết lẫn đạo đức học mà mỗi sinh viên máy tính cần được tiếp cận càng sớm càng tốt.
Phần cuối này của sách, bản thân tôi nghĩ Amy cũng là có ý tốt nhưng bản thân bà đang đặt rất nhiều trọng trách và có phần ‘’chia việc’’ cho toàn những tổ chức lớn của nhân loại trong khi thực sự mỗi ‘’thường dân’’ chỉ có thể đặt lên đó một hòn sỏi bé nhỏ, ví như hãy đọc điều khoản dịch vụ mỗi khi cài một phần mềm mới, bỏ thời gian đọc qua những thông tin trong phần cài đặt của mỗi app. Thậm chí ngay đến đó ta cũng không thể nói chắc bạn đọc có thể làm được vì thực sự họ không hề ‘’care.’’ Nên, chương này Amy viết sẽ để lại cảm giác cô đang ‘’cầm đèn chạy trước xe container.’’
Tóm lại, ta có bao giờ vô tình thắc mắc liệu qua những sản phẩm công nghệ, những người đang ngày đêm ra quyết định giùm ta ở thung lũng Silicon hay bên Bắc Kinh có phản ánh đúng bản chất thực của thế giới, hay đó cũng chỉ là cái thế giới trong tâm thức của mỗi người bọn họ, nói riêng.
Hãy tỉnh thức, vì hòn đá ‘’bóng đêm A.I.’’ vẫn đã và đang lăn đều xuống dốc, nó vẫn luôn lăn xuống khu làng tinh tinh của chúng ta, vẫn lăn đều đều khi Ada Lovelace lần đầu hình dung ra một đoạn mã lập trình, khi Alan Turing đặt ra câu hỏi ‘’Liệu máy tính có biết suy nghĩ’’ và cả khi John McCarthy và Marvin Minsky triệu tập những cái đầu lớn nhất quả đất lại tại hội thảo Dartmouth mùa hè năm 1956.
Review xong bỗng muốn học ngay 2 thứ, nhưng tiếc là đã qua thứ 2, đó là chút Lập trình máy tính và chút tiếng Tung Của…
