Gửi ấy,
Sáng nay trên đường chạy xe từ Phan Văn Trị (PVT), khi đèn bật xanh, tôi chọn quẹo trái về phía cầu Bình Lợi (BL) đỏ để đến văn phòng, tôi đã nhìn thấy rõ một mặt trời tròn vo. Cuối cùng, tôi đã thấy rồi. Như mọi hôm, mặt trời trên cao kia hôm nay thật chói lọi. Thật ấm áp và rạng rỡ. Trong cái tràn ngập ấy, tôi cảm thấy ấy ở rất gần, tôi vui nhẹ nhẹ, ấy lên cao dần, chạy xe gió ấm cứ phà phà chảy đều đều qua mặt thế là tôi cứ thế cười cười lúc nào không hay, cười mỉm chi, thường là chỉ nhoẻn chút chỗ khóe miệng khóe mắt cố gắng không hé răng, không hé tiếng. Không người đi đường lại tưởng tôi bị gì. Mà tôi lại quên, ngoài đường ai cũng đang nhìn mà có ai là nhìn thấy ai. Nhiều lúc yêu đời lộ liễu cũng dễ bị cho là điên, là không bình thường. Người ta luôn nghĩ yêu đời thì cũng phải logic các kiểu, phải có lý do rõ ràng mới được công nhận là yêu.
Tôi thích chọn đi về phía mặt trời vì từ khi nào tôi đã phải lòng màu “nắng thủy tinh” dù cái nóng của bức xạ đi kèm nhiều lúc cũng đủ phỏng cháy cả da trâu, tôi hiểu nên tôi chấp nhận. Tôi hiểu rằng nếu tôi kiên cường chọn đi về phía mặt trời từ PVT về cầu BL, bóng tối của tôi sẽ luôn ở phía sau. Ngược lại, nếu chọn quay đầu chạy tìm đường khác hay chọn đi về hướng ngược lại từ cầu BL về PVT, trước mắt tôi bao giờ cũng sẽ là một bóng đen hun hút dài sọc. Càng chạy hướng xa khỏi mặt trời, chiếc bóng ấy sẽ càng kéo dài thẳng đuột nhọn hoắt phóng ra đến tận đường chân trời. Và, bi kịch là gì người biết không, bóng tối ấy sẽ vô tình cắt qua luồng sáng của rất rất nhiều người đi đường phía trước tôi.
Nhắc đến cái dị trong cách cười, nhân vật hư cấu Joker cũng sở hữu một nét cười rất đặc trưng, hắn có thể tự dưng đang ngồi trong xe mà cười phá lên, rồi tự dưng tắt ngóm chỉ vài giây sau đó, trông rất dị, rất Joker. Có một điểm nổi trội có lẽ đã làm nên thương hiệu nụ cười Joker: Khi cười, nếu nghe cho kỹ ta sẽ thấy, trong bản thể Joker kia có lẽ chưa bao giờ chứa đựng những thanh âm của sự bình an, của hân hoan và tình yêu cuộc đời thật sự. Ngược lại, đó là cái cười đầy vẻ bất cần và thất thần của một nỗi tuyệt vọng khi lỡ sa chân ngã vào hố sâu thăm thẳm không hồi kết và một niềm đau quặn đang siết mạnh, mạnh đến mức tưởng chừng như đang bóp nghẹt trái tim nhỏ bé của hắn làm hắn chẳng thể nào thở được một cách bình thường. Hắn cười như khóc, không có tiếng rõ ràng, chỉ có sự chuyển động lên xuống qua lại thật đều của những nếp nhăn và nơi khóe miệng đã hằn lên nhiều những nỗi gầy hao. Rồi đột ngột mọi thứ lặng đi, lặng đến lạnh, cả khuôn mặt hắn chẳng ánh lên nổi một dòng xúc cảm bé xiu, dù là buồn hay vui. Có vẻ hắn đã cố, hắn đang rất cố làm cho dòng nước cảm xúc kia rỉ ra trở lại nơi sa mạc tâm hồn cằn cỗi nắng gió này nhưng hắn cũng không hiểu tại sao trong hắn đã chẳng còn lại chút gì tươi đẹp, mọi thứ chỉ là cát mịn và đá sỏi.
Nghĩ cũng tội, nhiều đoạn trong mắt hắn tôi vẫn còn thấy vài tia sáng nhỏ đang cố le lói, vẫn còn toát nên một nỗ lực cuối cùng để yêu đời nhưng với chỉ hai bàn tay không, hắn chẳng thể đào đâu ra một nắm động lực dù là nhỏ nhất. Hắn chỉ đang chờ đến ngày hắn có thể chết khát. Nơi hắn đứng giờ đây chỉ đơn giản là một sự tồn tại. Hắn đã không còn chút cảm xúc nào với thế giới này. Những khi cố phát ra vài âm thanh dưới mưa, nỗi thống khổ đó nghe ra lớn đến mức hắn chẳng còn đủ logic để có thể lắp tử tế thành lời ngoài sự kết tinh vội vàng của một dải những thanh âm vô nghĩa va mạnh vào nhau rồi vỡ vụn ra thành ngàn mảnh gương của một phận người mà có lẽ tôi sẽ thấy đáng thương hơn là đáng trách. Số mệnh đó đang nằm co ro giãy đành đạch trên mặt sàn lạnh toát của sự tồn tại. Những lúc như vậy, tôi vẫn thường hỏi Chúa trên kia có đang nhìn thấy không? Tôi sẽ tả về nỗi đau âm ỉ trong Joker như vậy.
Folie à deux là một thử nghiệm táo bạo khác về Joker của đạo diễn tài ba Todd Philips.
Như một định mệnh hay một sự sắp đặt cố tình của nhà sản xuất, các lá bài Joker bao giờ cũng được sắp nằm ngoài rìa một bộ bài tây hoàn chỉnh 52 lá. Joker là bé hơn Ba Bích hay to hơn cả Già Cơ, chẳng ai biết. Chỉ biết khi bóc bộ bài ra để giải khuây và có được niềm vui, đa phần chúng ta sẽ cho ngay Joker vào sọt rác. Joker đã hết giá trị. Joker là một nhân vật còn gây quá nhiều tranh cãi, một Chí Phèo không say xỉn trên đường phố Gotham tối tăm và trong vũ trụ Batman.
Xanh là đôi mắt mở to còn đỏ là khóe miệng cười ngoác đến mang tai của gã hề.
Điều gì là buồn khi ngẫm về thân phận Joker, người biết không?
Là cả xã hội Gotham say mê nhân vật Joker, chỉ có tòa án là quan tâm đến con người bằng xương bằng thịt tên Authur Fleck như thể cái danh hiệu Joker chính nó đã là tiếng nói đại diện cho rất rất nhiều tầng lớp thấp cổ bé họng đang phải chịu đựng. Đáng buồn nhất có lẽ là trong số đó có cả Harley Quinn (Lee), người Joker rất mực trân quý và dành cho cô cả trái tim.
Joker và Authur là hai bản thể rất khác nhau sống trong cùng một nhân vật. Đến giờ người ta vẫn không hiểu Authur đã vô tình hay cố ý tạo ra bên trong mình một bản thể Joker kỳ lạ đến vậy.
Trong phim, người Harley Quinn yêu là Joker, là một gã hề điên chính hiệu, không phải một Authur vẽ mặt hề. Từ đầu Lee tìm đến Authur vì anh chính là Joker, cô nàng là “big fan” của gã. Lee yêu tha thiết hình tượng Joker, một người dám nói, dám làm, dám yêu, dám hát, dám chết, dám sống và dám đứng lên cất cao tiếng cười và cả tiếng khóc hân hoan đằng sau một bản thể trội, dù đó có là sói dữ với nanh sắc, của mình trong một xã hội cừu với đầy rẫy sự phẫn nộ chống chế ngầm, của sự phục tùng trong im lặng và một danh sách dài những nguyên tắc đạo đức sách vở. Ít nhất, Joker dám biết mình là ai, dám biết mình muốn gì và dám trả giá cho những lựa chọn đó.
Bà điên âm nhạc Lady Gaga được chọn vào vai Harley Quinn là quá hợp, Lee cũng điên nào kém Joker, cô thích châm lửa và đốt cháy mọi thứ. Cùng với Joker, họ là một cặp đôi điên loạn đẹp nao lòng, họ không điên tổng mà là điên bình phương, một Folie à Deux hoàn mỹ trong điện ảnh.
Bi kịch là, để tránh án tử, luật sư khuyên Authur từ bỏ vai Joker. Joker phải nhận mình là Authur và rằng mọi hành vi kỳ quặc kia đều là do Joker dẫn dắt từ một tuổi thơ bất hạnh. Vốn chẳng còn sợ chết khi vào trại, cuối cùng, dù biết người Lee yêu là Joker, gã hề đã phải chấp nhận chối bỏ chính mình, gỡ bỏ chiếc mặt nạ Joker, để có thể được sống, được trả tự do và để còn có ngày được đoàn tụ với Lee yêu dấu của anh ở ngoài đời nhưng Lee đã không hiểu. Joker có rất nhiều fan và chính các fan của Joker đã cho nổ tung tòa án và giải cứu cho Joker như cách Authur lạnh lùng rút súng bắn vỡ sọ gã MC Murray Franklin và giải thoát cho bản thể Joker trong anh nhiều năm trước.
Fan cuồng Joker đã giải cứu người hùng của họ, người mà chỉ vài phút trước đã chọn chối bỏ đi danh phận Joker hòng trông chờ đến ngày được xã hội trả tự do. Đó là một kiểu tự do kỳ lạ, nơi con người ta phải ngửa tay xin thì mới được ban cho. Joker từ lâu không cần cái tự do đó. Thế rồi bỗng dưng đến một ngày gã lại trở nên thiết tha với kiểu tự do này.
Tự do để làm gì?
Để tìm lại và bảo vệ Lee, tình yêu nhỏ bé của đời gã.
Ngờ đâu, người Harley Quinn muốn yêu luôn là Joker, người cô buông tay không ai khác chính là Authur. Sau tất cả những nỗ lực của Authur để được đến bên Lee, câu cuối cùng cô nàng đã nói với Authur ở cuối phim thật đau lòng, “Goodbye, Authur.” Biết sao được, cô nàng đã lỡ yêu một Joker điên rồ, một tâm hồn gan góc và bất khuất ngự trong thân phận một chàng trai gầy còm bất hạnh từng bị cả xã hội khinh rẻ chà đạp tên Authur Fleck. Nhưng đó là Joker, không phải một gã Authur hèn kém tự ti nào đó ở Gotham với vẻ ngoài được điểm tô phong trần xanh đỏ trông như một Joker.
Ở phân cảnh cuối, trên các bậc thang lạnh lẽo của xứ sở Gotham nào đó, Authur Fleck, người đã vì chọn gặp lại Lee mà đành chọn giết đi con người thật của mình ở tòa án, chọn giết đi bản thể Joker, cuối cùng gã cũng đã thành công giữ được mạng sống và trốn thoát khỏi nhà tù xã hội nhưng mạng sống của đời gã, Harley Quinn, giờ đây đã nói lời từ biệt và ra đi mãi cùng với mạng sống của đời cô, Joker, người trước đó đã vừa bị Authur chọn dìm xuống nước. Không lâu sau, Authur cũng bị giết bằng vô vàn nhát dao trong trại bởi một gã điên từng rất thần tượng Joker.
Suy cho cùng, cái Authur đã chọn là chính bản thân anh chứ không phải Lee. Anh đã chọn để cho bản thân gặp lại Lee chứ không phải để cho Lee được gặp lại Joker. Đó là một quyết định khó khăn. Gã đã chọn yêu gã nhiều hơn yêu người. Một lựa chọn có phần ích kỷ, nhưng là hoàn toàn có thể cảm thông, vì sau tất cả, giữa cái vô thường của sự tồn tại, Authur cũng chỉ là một con người.
Nhưng không, ngỡ ngàng thay, nếu ta để ý kỹ vào bản nhạc cuối. Ngay khi sắp trút hơi thở qua đời. Joker đã thều thào hát những điều thật kỳ lạ [Xem từ 1:20 để bỏ qua cảnh dao đâm]:
“Whеn I build that mountain,
As I will someday,
And thе Lord sends Gabriel,
To take me away,
Ah, what a fine young son,
To take my place,
I’ll leave a son in a heaven on earth,
With the good Lord’s grace…”
Joker đã làm vô số việc xấu trong đời, hắn chưa bao giờ chối. Hơn bao người, hẳn biết hắn là một con quỷ. Đạo diễn Todd đã thử làm chuyện điên rồ, người đã dạy một con quỷ cách yêu. Nhưng ông đã không dạy con quỷ biết cách yêu trọn vẹn, hắn đã phải tự mày mò mà học, để rồi hắn đã học theo cách của quỷ, hắn đã chọn yêu người ít hơn hơn yêu bản thân, đã chọn ích kỷ. Kết cục đáng ra là bi thảm và xứng đáng cho số mệnh một con quỷ. Nhưng người biết gì không? Ở ngay đoạn nhạc cuối kia, trước khi chết, con quỷ Joker đã dũng cảm tiến lên chọn điều phi thường, vì yêu, vì ấy, hắn đã chọn tha thứ cho Harley, cho Chúa và cho cả linh hồn hắn. Lần đầu tiên hắn đã ca tụng Thượng Đế, đã nhìn thấy tổng lãnh thiên thần Gabriel đang ngự đến, và nhận ra Thiên Đàng là ngay tại đây, ngay trên mặt đất này.
Cũng như Harley, phản ứng chung của đa phần cộng đồng khán giả xem phim toàn cầu là phê bình. Cũng phải, cái người ta trả tiền vào rạp muốn xem là hình ảnh một Joker thần thái và nổi loạn, không phải một bộ phim tài liệu về một gã tầm thường vô danh nào đó tên Authur Fleck.
Nam Cao đã đúng, khi viết về Chí và Bá như sau:
“Tao muốn làm người lương thiện. Ai cho tao lương thiện?!”
Chí Phèo đã không biết một bí mật lớn hẳn chính Nam Cao đã thấu thị từ lâu, hắn chẳng cần phải xin phép bất kỳ ai để có thể trở nên thiện lương. Người duy nhất hắn phải xin phép và đàm phán chỉ nên và chỉ có thể là chính bản thân mình.
Tình yêu từ Lee đã kéo Authur trở về mặt đất từ một Joker điên rồ, nhưng khi Authur vừa chọn trở lại là mình, hắn đã phải trả giá cho những tội ác mình làm dưới danh Joker, chính tình yêu Authur tôn thờ đã giết chết gã, cả bằng nghĩa đen và nghĩa bóng. Bi thảm một trò chơi số phận.
Bởi, không có cách nào để loại trừ vĩnh viễn một cái bóng. Ngày nào còn ánh sáng ngày đó sẽ còn bóng tối. Nếu ta cố gắng tìm cách giết chết một bóng tối (shadow) ta sẽ phải loại bỏ luôn cả chủ thể (object) tạo ra bóng tối đó. Có lẽ, cách hiệu quả nhất để làm tan biến một con quỷ là dùng sức mạnh của sự lựa chọn, chọn sự hiện diện của Thượng Đế, của tình yêu thương. Có lẽ, ở phút cuối, con quỷ đã nhận ra bản chất Chúa Trời thật sự, Joker và Chúa đã lại tìm thấy nhau. Authur Fleck đã lại tìm thấy chính mình. Mọi thứ thật là trọn vẹn, thật là ấy.
Sài Gòn, hôm nay, một ngày nắng râm ran.
