Yeah, chuyện là nửa năm trước tui có duyên vợ nhặt được 1 cuốn từ điển tiếng Việt ở chỗ tui dạy, khá dày, hơn 1000 trang, nhìn nó cũ, không nát, trông bề ngoài cứ dơ dơ do bụi đóng thành lớp, kiểu sách ve chai mua đi bán lại xong giờ lưu lạc vào khu tui sống, tui nghĩ tui người Việt chuẩn men nên ngoài mớ từ chuyên ngành thì cuốn này trông thật lố, nhưng tui cũng tò mò lật ra thử vài trang, đọc thử vài đoạn thì tui mới là đứa lố. Tui đúng là không rành lắm một mớ từ trong này, cả về nghĩa lẫn cách dùng, đó giờ chỉ có dịp nghe một vài lần đâu đó qua văn nói ba miền hoặc thậm chí chưa bao giờ nghe. Và thế là trước giờ lên lớp nếu tui đi sớm thì hay mở ra đọc, quyết tâm hoàn thành nó trong 1 tháng nhưng ai dè kéo ra tới đâu gần hơn nửa năm để đến được trang cuối. Lúc khác sẽ nói về cuốn từ điển thú vị này, nay nói về banh bóng.
Vậy banh bóng thì liên quan quái gì đến ngôn ngữ???
Có đấy, ngôn ngữ là cách bạn chuyền banh. Hiểu vậy rồi, bạn sẽ muốn học lối đá đồng đội đẹp mắt Tiqui-taka huyền thoại của nhà Barca, là cách thức chuyền banh ào ào rẹt rẹt rồi ghi bàn hay muốn đi theo con đường bóng đá võ thuật hì hục của CLB Hải Phòng những năm qua ở V-League nhà mình.
Bản chất thì từ ngữ (hay 1 dạng âm thanh hú hú hí hí gì gì đó ở nhiều cấp độ tần số giữa các sinh vật) đã được con người do sở hữu đầu óc nhiều nếp nhăn hơn bọn chimp mà chế/bựa ra để chỉ về một sự vật, hiện tượng và cao nhất là một định nghĩa trừu tượng nào đó trong cuộc sống, để làm cho cuộc sống dễ dàng hơn. Và ta có thói quen dùng chúng mọi lúc mọi nơi trong lúc chúng ta trao đổi thông tin với nhau, hay còn gọi là quá trình giao-tiếp hay chu trình quăng banh-chụp banh, và ta gọi cách thức chuyền banh đó là “ngôn ngữ.”
Là vầy, nếu bạn biết một từ thì bạn tả (quăng banh) cái gì gì đó trong đầu bạn nó ngắn gọn và “chuẩn xác” theo ý mình hơn, và đó mới chỉ là điều kiện cần, điều kiện đủ là phía người nghe (là cái bọn chụp banh) có được trang bị trước cũng cái từ đó trong đầu để còn hiểu cho đúng thông điệp bạn vừa truyền hay không lại là chuyện bạn không thể kiểm soát, đấy là chưa kể đến yếu tố tâm lý chủ quan khi ta tiếp thu một thông tin vì đa phần một đời người ta sẽ sống ở mode vô thức cho tiết kiệm năng lượng. Cho nên “miscommunication” là chuyện đã, đang và sẽ còn xảy ra như cơm bữa, chỉ có thể tìm cách giảm bớt chứ không thể có cách để triệt tiêu nổi, bạn không cần phải đọc núi núi sách để ngộ ra cái bất cập giản đơn này. Dẫu sao, việc cần làm/duy nhất có thể làm là bạn cần luyện quăng trái banh của mình cho “chuẩn” trước, vì nó xuất phát từ bạn.
Nếu bạn master tiếng Pháp thì theo tự nhiên bạn sẽ không thể truyền đạt gì với một người Mỹ không biết chút tiếng Pháp nào, như chó gâu gâu với mèo meow meow hay như iOS với Android vậy thôi, sau đó theo phản xạ bạn sẽ nhanh trí chuyển sang ngôn ngữ cơ thể múa may quay cuồng cái kiểu gì gì đó, và ơ kìa, anh nông dân người Mỹ lại có vẻ hiểu hiểu. Vì sao? Vì ngôn ngữ cơ thể là cái mà mỗi chúng ta, là con người, đã vô thức dạy cho con cái chúng ta từ rất sớm, nên ai ai lớn lên cũng ít nhiều có biết/hiểu ngôn ngữ cơ thể (body language) chứ cũng chẳng có gì lạ… Tui tin các loài vật ngoài kia cũng có ngôn ngữ cơ thể của thế giới súc vật, chỉ là không đa dạng bằng ở người.
Nghe thì xa vời tưởng như tít bên rừng rậm châu Phi nhưng đó là câu chuyện chung mà các nền giáo dục trên thế giới đã hì hục nỗ lực không ngừng trong một thời gian rất dài từ thời kỳ đầu của tiếng Sumer, nhất là sau cải cách giáo dục đầu TK 19, đưa ra nhằm phục vụ 2 cuộc cách mạng công nghiệp lớn đầu tiên của nhân loại, tức trước khi kết thúc thế chiến II, đã và đang cố làm cho bạn. Thế tóm lại họ làm gì? Họ dạy bạn quăng/chụp trái banh càng ngày càng ở nhiều tư thế khó và tinh vi hơn nữa, mà tư thế càng khó đồng nghĩa bạn càng phải dùng nhiều đến cái gọi là “não” và trí tưởng tượng (và thường ý họ là não trái). Bất kể bạn muốn hay không, bạn có đồng ý tất cả đều phải giỏi não trái hay là không, bạn không tập luyện được thì bạn ăn điểm “F” trong học bạ, bạn vùng lên tỏ ý chống đối thì bị đuổi học và xem như cặn bã xã hội, có người xem đây là minh trị kiểu Lý Hiển Long, người khác lại coi đây là Nazi tái thế và những người giỏi não phải sẽ bị xem là dân tộc Do Thái.
Người làm giáo dục, họ có một tham vọng lớn cho loài người và đã quyết tâm gom tất cả trẻ em trên thế giới lại và cố chỉ cho chúng 1 và nhiều ngôn ngữ đa ngành khác nhau, “chuẩn” nhất có thể, để chúng làm việc cùng nhau sau này cho hiệu quả, cho bớt cãi lộn lẫn cãi trúng. Từ xưa, họ thậm chí đã từng nghĩ đến một thứ ngôn ngữ toàn cầu hay ngôn ngữ cầu nối (Lingua franca) để ai ai, hễ là con người và được đi học hết tiểu học thì sẽ nói chuyện được với nhau.
Trái banh trong câu chuyện trên, chính là những suy tưởng, là logic, là idea nảy ra trong bạn vào nhiều thời điểm rất… hú họa và không kém phần tào lao, ví như khi đi dạo trong vườn Lệ Chi hay khi được chó dắt đi dạo, khi đang đi vệ sinh, khi đang vừa tắm vừa hát cải lương, khi đang ngồi chơi thẫn thờ hút điếu thuốc, khi đang xem Netflix… , và vì là sinh vật xã hội (nghĩ là trừ mấy thánh đã tốt nghiệp và lên núi ẩn cư sống một mình) thì khi trái banh kia trồi lên, bạn sẽ ắt có nhu cầu đá trái banh đó đi, con cũng vậy mà người cũng rứa. Nếu bạn quan tâm chuyền banh ra sao cho hiệu quả, hãy giỏi các môn có tính chất ngôn ngữ hay triết học (hầu như các môn bạn biết đều nằm ở đây cả) còn nếu bạn lỡ có dại mà quan tâm đến câu hỏi trái banh kia ban đầu từ đâu ra, thì đó lại là môn khác à nghe.
Nói cho công tâm thì bạn biết hay không biết thêm 1 từ thì có vẻ cũng chả chết thằng tây nào, chỉ là khi không có từ “đúng” thì bạn sẽ tả nó “xém” đúng ý mình, có vậy thôi. Tóm lại, nếu bạn sinh ra lỡ có khó tánh muốn tả “đúng” ý mình hay nắm “đúng” ý người tả thì phải chăm bổ sung từ vựng, lười thì phải chấp nhận diễn tả gần đúng/nắm bắt gần đúng (hoặc sai hẳn), khổ cái là ta cứ vừa muốn vừa không chấp nhận quá trình gian khổ. Đúng cho cả các loại ngôn ngữ khác, như tiếng Anh, tiếng Việt, ngôn ngữ cơ thể, ngôn ngữ lập trình, ngôn ngữ chuyên ngành, ngôn ngữ autocad, ngôn ngữ giao tiếp với máy tính (Email, Word, Excel, Powerpoint,…) và cả khó nhằn nhất là thứ ngôn ngữ ký hiệu giun dế tá lả dùng trong ngành toán và khoa học nói chung ngày nay.
Tui có may mắn từng dạy qua những học trò nhanh, chậm khác nhau, kèm theo nhiều vấn đề tâm lý ngầm ảnh hưởng đến phong độ chuyền banh. Nhưng nhìn chung, người nhanh là người ném/chụp được banh nhanh, người chậm là người long ngóng, loay hoay mãi chưa biết chụp/ném thế nào. Nhưng nhìn chung thì ai khi đến lớp học cũng muốn mình quăng/chụp banh tiến bộ hơn mình của ngày hôm qua.
“Tiến sĩ gây mê” là mỹ từ để tả những người có vẻ có vô số banh trong túi nhưng ném thì có phần… dở ẹt, thiệt, đó là lý bao nhiêu chiến sĩ sinh viên đổ gục hàng loạt tại giảng đường. Ngược lại, “người nông dân” là từ lóng chỉ những người đẻ ra không có banh nhiều mà cả đời cố chấp không thèm chăm lo luyện tập khâu chụp banh mỗi khi có ai đó ném cho, cả 2 đều đáng bị ấy.
Tui cá là bạn từng nghe biết bao nhiêu lần người ta kháo nhau, rằng ngôn ngữ (language) chỉ là “công cụ” thôi, quá đúng, và nó sai vì nó quá đúng, vì họ đã vừa tự cho mình một lý do để đời và để bàn thờ để có thể lười luyện tập thứ “công cụ” nghe có vẻ tầm thường ấy, nói cách khác, không thèm luyện tập quăng-chụp banh vì nó có vẻ chỉ là công cụ để chuyền banh, chả có giá trị gì. Đúng là bạn có thể lựa chọn công cụ nào để thao tác nhanh chóng và dễ dàng hơn cho mình nhưng cuối cùng bạn phải chọn lấy ít nhất là một loại công cụ để học cách sử dụng cho giỏi. Đời công bằng, bạn đẻ ra không có nhiều banh hay bạn có nhiều banh, cho đến cuối cùng số banh trong túi cũng sẽ là như nhau cả thôi nếu bạn chăm lo luyện tập quăng/chụp. Tuy nhiên, đến đây, nhiều banh hay không nhiều banh, cả hai đều không có kiểu nào ra bác Hồ hay Washington. Bạn có thể xem tiếp vì sao.
Nếu đây là thời Bác Hồ, Lenin hay Karl Marx thì “công cụ” lao động hay giáo dục toàn dân được diễn tả là thứ “vũ khí” không lời mà bọn tư bản giãy chết chiếm giữ cho riêng mình và bạn không may mà sinh ra là tầng lớp vô sản thì ắt sẽ ba lần bảy lượt muốn sồn sồn làm cách mạng đủ các tháng để đòi lại quyền đồng sở hữu những “công cụ” quý giá kia, vì bạn không muốn mãi là nô lê, bạn không muốn cả đời làm công mãi, bạn muốn tự do rồi abc các kiểu. Trớ trêu thay, thời nay, qua internet và sách vở, khi các “công cụ” thì tràn lan (đôi khi có tốn chút phí bằng mấy ly highland), thậm chí chỉ còn cách bạn một cú click chuột thì bạn lại không đủ quyết tâm/can đảm để chiếm giữ chúng nữa. Vì sao ư? Cũng không khó để hiểu mấy, vì chúng có vẻ quá khó để tiếp thu và học biết sử dụng. Đó là tiếng Đức, tiếng Nhật, là Excel có macro, là Autocad 3D chứ không còn là dăm ba cái cuốc, mảnh ruộng hay vài con trâu ụm bò chờ bạn dắt mũi đi cày. Bi kịch thiệt! Liệu cụ Lenin có từng nghĩ/bấm quẻ đến cái ngày hài hước cười ra nước mũi thế này không thì tui chưa biết.
Đây là những gì tui, một nông dân chính hiệu hai lúa, đã học biết được sau chừng hơn 2 năm trực tiếp truyền đạt việc hình thành ngôn từ và thực sự có dành nhiều thì giờ quan sát học viên lẫn suy ngẫm về khái niệm cơ bản của ngôn ngữ.
- Nếu bạn có nhiều banh, hãy tập khả năng quăng banh cho “chuẩn” và ngày càng dễ chụp hơn, vì trong mắt Einstein, bạn ném cho nhiều banh mà người nghe họ không chụp được là bạn dở, trách bạn đầu tiên vì người lớn khi muốn và thiện chí hoàn toàn có thể cúi xuống chứ trẻ con thì kiểu gì cũng chưa thể cao lên ngay được.
Vì sao phải cố gắng luyện ném banh nhiều đến vậy? Người ta có chụp được banh thì trái banh của bạn mới hóa thành giá trị cho đời. Đây là chỗ ra tiền. Trong bài toán của bạn phải có chữ giá trị thì mới mong ra bác Hồ chứ không phải cứ có nhiều banh là bác Hồ sẽ tự rơi ra.
- Nếu bạn nhỡ sinh ra không có nhiều banh mà cả thời trẻ mải chơi lỡ không lo học hành/tiếp thu thông tin để tích cóp (Như tui), không sớm nhưng chắc cũng chưa quá muộn (vì người ta hay lừa bạn rằng chẳng khi nào là quá muộn), hãy tập khả năng chụp banh cho siêu vào, mà thực muốn học chụp banh, bạn cũng phải tập quăng banh thôi, vì quăng/chụp đơn giản là 2 chu trình ngược nhau, do đó người ta bảo dạy là cách học tốt nhất ấy. Bạn càng chụp giỏi, dù banh của bạn ban đầu không nhiều, nhưng cuối cùng, túi bạn vẫn sẽ có nhiều banh mà thôi. Banh dù khác nhau về màu sắc lẫn kích thước hay vật liệu nhưng vốn không phân biệt của ai, đến từ ai và dành cho ai. Yên tâm.
- Bạn có nhiều banh và kỹ năng quăng tốt sớm muộn gì bạn sẽ được trọng dụng trong phòng R&D với vai trò thinkers/designers hay advisors, bạn không có nhiều banh nhưng chịu khó luyện chụp banh cho siêu cũng sẽ được trọng dụng ở các ngành tương ứng với vai trò doers và specialists hay chuyên viên cao cấp. Bạn may mắn có nhiều banh lấy từ sách vở nhưng quăng tệ sẽ dần tiến hóa thành “tiến sĩ gây mê” chỉ có cái mác (trong tiến lên gọi bạn là thúi hẻo, là cầm heo mà để chết xó) còn nếu bạn không có banh mà cũng lười luôn khâu luyện tập quăng/chụp thì… xin chia buồn. Ngược lại, nếu bạn có nhiều banh, và bạn biết bạn có nhiều banh, kèm theo còn chăm lo luyện tập quăng/chụp mỗi ngày thì… bạn không cần đọc bài này nữa, bạn đang cầm ba mươi đôi thông, heo màu gì cũng sẽ phải ngán bạn, dù người đang cầm heo có nhận biết hay không.
- Ngôn ngữ là công cụ, nghĩa là nó không phải trái banh, nó là cách thức quăng/chụp banh, các bạn đừng nhầm hai khái niệm này. Cách thức quăng/chụp banh không quan trọng hơn cũng không kém quan trọng hơn những trái banh, vì nó chưa đủ. Bản thân giỏi ngôn ngữ hay ném banh giỏi không ra lúa, nhưng chính việc một ai đó/tổ chức nào đó chụp được banh của bạn và dùng nó thì mới ra tiền, lúc đó banh của bạn mới gọi là có “giá trị” về mặt thực tiễn.
- Nếu bạn sinh ra mà trời đãi/trời hành mà cho bạn có nhiều banh, bạn quăng bừa quăng đại cũng được, chỉ cần lâu lâu trúng cái là bạn có tí tiền xài qua ngày. Nhưng nếu bạn nhỡ không có nhiều banh như con nhà người ta, thì bạn đừng nghe bọn có nhiều banh trong tay khuyên mà lười luyện tập khâu chụp banh, bạn biết vì sao không? Chúng không chết, bạn chết. Bạn không có lựa chọn, bạn là đứa đốn củi chứ không phải người chăn cừu, họ ngồi chơi thì cừu của họ vẫn đang ăn cỏ, công việc của họ trông vậy vẫn đang chạy, tiền vẫn đang vào đều đều còn bạn mà không đi đốn củi thì tối về đói. Nghe tui đi, khi bạn nhận ra bạn không đẻ ra trong nhà banh như họ thì hãy chấp nhận tập đi mót banh tennis. Tôi hay đùa bảo (I’m being serious)
“If you ain’t got no ball, you’ve gotta get balls to get ‘em from others.”
- Nếu bạn biết cách, dù bạn là ai và khả năng ban đầu thế nào, bạn cũng đều có thể biến mình thành một nhà banh di động. (Đọc thêm ý số 10)
- Mạng internet là một nhà banh toàn cầu, quy tụ cả tấn tấn banh của hơn 7 tỉ người đang sống và đã từng sống và được các sử gia ghi lại.
- Theo quan sát cá nhân của tui, những “công cụ” như tiếng Anh/tiếng Trung, Word, Excel, Email, social media, autocad, một chút lập trình máy tính, toán học và khả năng trình bày rõ ràng và tự tin ý tưởng trong đầu mình (Public speaking) là những cách thức quăng/chụp banh tối cơ bản và đáng học nhất ngày nay, hiện là mở đầu của thời kỳ cách mạng công nghiệp lần thứ 4, cái mà ta hay quen mồm gọi là 4.0 cho ngầu.
- Tính đến thế kỷ này, cho đến thời Obama, Tiếng Anh/Mỹ (hoặc nhạc Eminem và Snoop theo lời Obama bên dưới) vẫn được xem là cửa ngõ hiệu quả nhất giúp bạn tiếp cận thêm được nhiều nhiều những cách thức quăng/chụp banh (ngôn ngữ) hay ho khác trong khi những ngôn ngữ nhân tạo khác chỉ có thể giúp bạn quăng/ném tốt hơn một cách cục bộ ở 1 lĩnh vực cụ thể. Thời nay ta có thể gọi đây là sinh ngữ (living language và cũng là natural language) bật nhất.
- Nếu Tiếng Anh là cửa ngõ hiệu quả nhất thì khả năng phản biện/suy tưởng (Thú vị thay, suy tưởng và thiền tiếng Anh đều dịch chung là meditation) sẽ là chất xúc tác hiệu quả nhất để bạn đẩy nhanh toàn bộ tiến trình đó. Thậm chí, nếu bạn luyện tập để có khả năng phản biện cực tốt bạn sẽ dần hình thành được một trực giác mạnh, và một trực giác mạnh thì còn hơn mạng internet hay bất cứ sách vở lẫn ông guru/mentor nào.
Và đây là điểm mấu chốt để mở ra cả một giai đoạn mới, của việc giao-tiếp được bằng ý niệm nghệ thuật, một cách thức tuyệt diệu để chuyền trái banh tín hiệu mà không qua truyền thanh lẫn truyền hình, mà bằng một loại sóng điện từ phức tạp nào đó chưa thể lý giải bằng khoa học sóng, trong một trường điện từ bí ẩn nào đó (Universal Force of Love) mà Einstein trong lá thư gửi con gái Lieserl cuối những năm 1980 đã dự đoán là loài người khi đó sẽ chưa đủ tri thức để hiểu, tui nghĩ giờ cũng chưa khác gì lắm. Khi đã chuyển sang giai đoạn trực giác, hai người yêu nhau giờ đây đã lần đầu cảm nhận được “tín hiệu” của thứ tình yêu đích thực, trong suốt như của Chúa/ông trời dành cho vạn vật mà không cần/không thể chứng minh hay giải thích bằng lý lẽ, logic hay có thể được nghe thấy từng chữ từ thứ âm thanh có phần giả trân lẫn sến chảy nước lã ẩn trong câu nói 3 chữ cửa miệng của nhiều cặp đôi.
Vì khi đó loại banh mà nhiều lúc bạn cứ ngỡ như chính mình “nhào nặn ra” không những dồi dào như sao trời mà với người khác với tư cách là những người chụp banh, nó còn rất quý, vì thiệt sự những loại banh “trực giác” đó nó hiếm lắm lắm lắm lắm lắm lắm… lắm luôn.
Thôi đi đá banh tiếp đây…
